Okazały, osiągający nawet 40(-50)m wysokości jesion wyniosły jest uważany za najwyższe rodzime drzewo liściaste w Europie. I jedno z najbardziej eleganckich pod względem pokroju. Istotnie, już sama nazwa gatunkowa "wyniosły" nawiązuje do jego wysokiej, regularnej i strzelistej, a przez to niezwykle eleganckiej sylwetki, dzięki której bywa on czasami nazywany "arystokratą wśród drzew". Gruby, ale przede wszystkim prosty i wysoki pień jesiona wyniosłego jest zwykle regularnie walcowaty, zaś wysoko wysklepiona, wsparta na grubych i długich konarach korona - luźna i wyraźnie prześwitująca. Oczywiście drzewa rosnące na wolnej przestrzeni mogą posiadać bardziej krępą i rozłożystą sylwetkę, a ich konary mogą być jeszcze potężniejsze. Poza pokrojem, charakterystyczne dla jesiona wyniosłego są stosunkowo duże, pierzasto złożone, matowozielone liście, które jesienią opadają bez przebarwienia. Owoce, podobnie jak u innych jesionów, mają postać zebranych w gęste wiązki pojedynczych, języczkowatych skrzydlaków (tzw. samar). Bardzo dobrą cechą rozpoznawczą gatunku są matowoczarne pąki. Okazuje się zresztą, że ten matowoczarny kolor dotyczy nie tylko pąków - także pokryta delikatnym rysunkiem bruzd kora starszych drzew jest niemal czarna, a na srebrzystobiałych gałęziach w górnej części korony występuje tu i ówdzie matowoczarny nalot do złudzenia przypominający sadzę.

Ze względu na dostojną sylwetkę, ażurową koronę dającą jasny i przyjemny cień, a także szybki wzrost i wyjątkowo cenne drewno, jesion wyniosły jest chętnie sadzony jako drzewo ozdobne (np. parkowe) i/lub użytkowe (głównie przydrożne i dostarczające drewna). Pewną jego wadę z dekoracyjnego punktu widzenia stanowi wspomniany brak przebarwienia liści jesienią.

Jedyny rodzimy i równocześnie najbardziej rozpowszechniony gatunek jesiona w Polsce. Obok formy podstawowej z liśćmi opadającymi bez przebarwienia posiada wiele odmian ozdobnych - m.in. odm. żółtopędową 'Jaspidea', której liście przebarwiają się jesienią na intensywnie żółty kolor. Najczęściej spotykana u nas odmiana 'Pendula' charakteryzuje się sztywnymi, łukowato zwisającymi gałęziami. Szczególnie ciekawa jest odm. jednolistna (F. excelsior monophylla) - jej pojedyncze liście są nietypowe nie tylko dla gatunku, ale także dla całego rodzaju.

  Występowanie / Zastosowanie

Zasięg. Europa, Azja Mniejsza.
Biotop. Przede wszystkim niże, rzadziej góry do 1000 m.n.p.m. Występuje głównie w lasach łęgowych, rzadziej w innych lasach liściastych i mieszanych. Rośnie jako domieszka, najczęściej z olszą i dębem, nie tworzy czystych drzewostanów.
Preferencje. Gatunek posiadający duże wymagania co do gleby i nasłonecznienia, za to bardzo tolerancyjny pod względem temperatury. Jest mrozoodporny, ale równocześnie ze wszystkich rodzimych drzew najbardziej wrażliwy na późne wiosenne przymrozki, w czasie których jego młode liście niezwykle łatwo przemarzają (patrz Inne informacje). Najlepiej rośnie na glebach głębokich, żyznych i bogatych w składniki pokarmowe. Jest higrolubny - wymaga stanowisk wilgotnych lub mokrych (nie znosi jednak stagnujących wód!). Siewki i bardzo młode drzewa są wybitnie cieniolubne, potem jednak zupełnie zmieniają preferencje i jako duże drzewa stają się zdecydowanie światłożądne. Roślina odporna na zanieczyszczenia powietrza.
Długość życia i tempo wzrostu. Drzewo stosunkowo długowieczne, szybko rosnące. Osiąga wiek 200-300(400) lat. Tempo wzrostu 50-150cm/rok.
█ Najstarszy (i równocześnie najgrubszy) jesion wyniosły w Polsce rośnie na Kaszubach w miejscowości Motarzyno w gm. Dębica Kaszubska. Drzewo to liczy ok. 410 lat. Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
█ Jesion wyniosły rośnie szybko przez pierwsze około 40 lat, potem tempo jego wzrostu zaczyna spadać. W wieku mniej więcej 100 lat wzrost na wysokość praktycznie ustaje.
Zastosowanie. Drzewo przede wszystkim użytkowo-ozdobne, sadzone głównie jako przydrożne i parkowe, ze względu na duże tempo wzrostu często wykorzystywane do szybkiego uzyskiwania zadrzewień terenów zurbanizowanych. Twarde drewno jesiona jest cenione w przemyśle stolarskim i meblowym.
█ Jesion wyniosły jest rośliną leczniczą o działaniu żółcio- oraz moczopędnym. W medycynie ludowej napary z jego liści używano jako środka przeczyszczającego i poprawiającego przemianę materii a także do leczenia reumatyzmu.

Pokrój Bardzo wysokie drzewo liściaste o wysmukłym, klasycznym pokroju. Posiada prosty i regularny pień oraz wysoko wysklepioną, luźną i prześwitującą koronę. Rozmiary. Wysokość 30-40(45)m. Średnica pnia 1-1.5(2)m. █ Jak podaje strona Tall Trees, najwyższy w Europie jesion wyniosły rośnie w Kelheim w Niemczech i mierzy 48m (KR, 2011, laser). Jest to prawdopodobnie najwyższe znane obecnie, rodzime drzewo liściaste na naszym kontynencie! █ Najwyższy w Polsce jesion wyniosły rośnie na terenie Białowieskiego Parku Narodowego i mierzy 44.4m wysokości (TN, 2011, laser). Jest to równocześnie najwyższe notowane obecnie drzewo liściaste w Polsce. Więcej informacji na ten temat - patrz punkt Wybrane okazy. █ Najgrubszy jesion wyniosły w Polsce (być może także w Europie) rośnie w miejscowości Motarzyno w gm. Dębica Kaszubska. Obwód jego pnia wynosi 7.15m (pierśnica 2.28m) a wysokość 28m (patrz też dodatek Rekordy). Szczegóły pokroju. Pień wysoki i prosty, zwykle regularnie walcowaty (bez większych wgłębień i deformacji), prawie zawsze pojedynczy, osiąga dużą grubość. Korona średnio szeroka, luźna i prześwitująca, w młodości wąskojajowata, potem przez większą część życia okrągławo-jajowata, u starych drzew wysoko wysklepiona, najszersza niedaleko wierzchołka, przez co czasami nieco parasolowata. Konary proste i regularne, dolne łagodnie, górne stromo wzniesione, u drzew rosnących w zwarciu zaczynają się wysoko, u odosobnionych - nisko. Gałązki długie i grube, przy końcach sztywno łukowato wygięte ku górze, w górnych partiach korony tworzą na końcach gałęzi gęste wiązki. → Wąskojajowata krona młodych drzew jesiona wyniosłego z wiekiem staje się okrągława, w końcu wysoko wysklepiona, a czasem nieco parasolowata. ↓ Znakami firmowymi jesiona wyniosłego są bardzo duża wysokość oraz elegancka, wysmukła sylwetka. Szczególnie wysokie pnie i wąskie korony wykształcają drzewa rosnące w zwarciu (poniżej po prawo).

Drzewa rosnące w zwarciu wytwarzają bardzo wysokie i proste, regularnie walcowate pnie.

Także konary jesionów są proste. Zwykle dość stromo wznoszą się one ku górze.

Ażurowa korona jesiona wyniosłego prezentuje się niezwykle efektownie. Jej wielką zaletą jest to, że daje jasny i bardzo przyjemny cień.

  Wybrane okazy

█ Jesion w Parku Decjusza w Krakowie. Jest to najwyższe i bez wątpienia jedno z najpiękniejszych drzew w tym parku. Jego wysokość wynosi 35.1m (PG, 2011, laser), obwód pnia jest natomiast równy 3.40m (Φ 1.08m) (PG, 2011).	█ Jesion w Rajczy k. Żywca - prawdopodobnie najgrubszy jesion w południowej Polsce. Obwód jego wielopniowego pnia (mierzony jednak standardowo poniżej rozwidlenia) wynosi 6.25m (Φ 1.99m) (PG+MSz, 2012).

█ Jesiony w Puszczy Białowieskiej. Jedne z najwyższych jesionów w Europie rosną na terenie Puszczy Białowieskiej. Ich wysokość dochodzi tam generalnie do 43m, jednak zdarzają się osobniki jeszcze wyższe. Znaleziony przez Tomasza Niechodę w 2011 roku jesion mierzący 44.4m jest najwyższym notowanym obecnie drzewem liściastym w Polsce. Szczególną uwagę zwraca niezwykle wysoka kolumna pnia białowieskich jesionów - tzw. strzała. Jest ona oczyszczona z gałęzi do wysokości co najmniej kilkunastu metrów, a jej całkowita długość wynosi dwadzieścia kilka metrów. Strzała kończy się rozgałęziając na kilka stosunkowo krótkich konarów, przez co korona białowieskich jesionów jest dość wąska. O ile pod względem wysokości jesiony Puszczy Białowieskiej deklasują te rosnące na otwartej przestrzeni, to pod względem obwodu pnia wyraźnie im ustępują. Wprawdzie najgrubszy zmierzony przez Tomasza Niechodę osobnik posiada pień o obwodzie ok. 5.26m (Φ 1.67m), jednak wynik powyżej 5m to prawdziwa rzadkość; zazwyczaj drzewa te osiągają "zaledwie" 3-4m obwodu pnia (Φ ~0.95-1.27m). Więcej informacji na ten temat znajduje się w dodatku Puszcza Białowieska a także na stronie Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego autorstwa T. Niechody i J. Korbela.

Jesiony Puszczy Białowieskiej odznaczają się wyjątkowo dużą wysokością i bardzo strzelistą sylwetką. Na zdjęciu najwyższy w Puszczy jesion wraz ze swoim odkrywcą - Tomaszem Niechodą. Drzewo mierzy 44.4m i tym samym jest najwyższym notowanym obecnie (2011) drzewem liściastym w Polsce.

█ Jesion w Parku Zamkowym w Żywcu. Przeciwieństwem smukłych i ekstremalnie wysokich jesionów występujących w Puszczy Białowieskiej (czy też bardziej ogólnie - w zwartych drzewostanach) są jesiony rosnące na otwartych przestrzeniach. Drzewa te wykształcają często gruby, nisko rozgałęziony pień i bardzo rozłożystą koronę. Dobrym przykładem jest tu rosnący samotnie w reprezentacyjnym miejscu jesion z żywieckiego Parku Zamkowego.

  Korzenie

System korzeniowy palowy płaski, mimo to dosyć głęboki i bardzo rozległy. Korzenie silne, dobrze znoszą przesadzanie, są wrażliwe na mocno zbitą glebę.
█ Zasięg korzeni bocznych jesiona wyniosłego jest największy spośród wszystkich rodzimych europejskich drzew - mogą one sięgać daleko poza rzut korony.

  Kora

Kora młodych drzew najpierw oliwkowozielona i gładka, potem popielata do srebrzystoszarej i nadal gładka, z wiekiem staje się brunatnoszara do czarniawej i niezbyt głęboko, podłużnie bruzdowana. Gęste bruzdy tworzą na pniu i starych konarach charakterystyczny dla jesionów, siatkowaty wzór.

Kora bardzo młodych drzew jesiona wyniosłego jest oliwkowozielona i gładka (po lewo u góry). U nieco starszych drzew staje się ona srebrzystoszara ale nadal pozostaje gładka. Z czasem ciemnieje, robi się bardziej chropowata i pojawiają się na niej pierwsze pęknięcia (po lewo u dołu). Kora dorosłych drzew jest brunatnoszara do czarniawej (w środku). Jej gęste i niezbyt głębokie podłużne bruzdy tworzą delikatny, siatkowaty rysunek. W górnej części pnia i na konarach jasnoszara kora jest miejscami pokryta czarnym, podobnym do sadzy nalotem (po prawo).

  Pędy i pąki

Młode pędy grube, nieco spłaszczone i wyraźnie rozszerzone w węzłach, początkowo żywozielone, potem jasnoszare i punktowane białawymi przetchlinkami, nagie.
█ Młode pędy jesiona wyniosłego są bardzo wrażliwe na niskie temperatury (szczególnie na wiosenne przymrozki).
Pąki bardzo charakterystyczne - matowoczarne, szczytowy duży i gruby, szerokostożkowaty, często czterokanciasty, ostro zakończony, okryty czterema łuskami, dwa boczne (naprzeciwległe) w kątach liści zazwyczaj mniejsze, półkuliste lub szerokostożkowate, dwu-łuskowe.

	← Naprzeciwległe pąki jesiona wyniosłego są charakterystyczne ze względu na swój matowoczarny kolor. Grube i sztywne pędy posiadają wyraźnie rozszerzone węzły. Na konarach jesiona często tworzą się wyrastające pionowo w górę grube, długie i proste odrośla (tzw. wilki). Czasami osiągają one tak duże rozmiary, że przypominają oddzielne drzewa rosnące na gałęziach!

Liście Blaszkowate, nieparzystopierzaste, złożone z (7)9-11(15) listków, duże, długości całkowitej 20-30(40)cm. Listki wąskoeliptyczne, na końcu długo zaostrzone, długości 4-10cm, o ostro, ale płytko karbowano-piłkowanym brzegu, jasno- do ciemnozielonych (duża zmienność w zależności od osobnika), nagie (z wyjątkiem środkowego nerwu na spodzie), prawie siedzące (z wyjątkiem listka szczytowego mającego nieco dłuższy ogonek). Ustawienie: naprzeciwległe na długich ogonkach. Okres występowania: V-X. Jesion wyniosły należy do najpóźniej wykształcających liście na wiosnę drzew - rozwijają się one dopiero nieco przed połową maja. Jesienią liście nie przebarwiają się - opadają zielone (zwykle już około połowy października) lub usychają na drzewie1. █ Późne wytwarzanie liści przez jesiona wyniosłego jest związane z ich dużą wrażliwością na niskie temperatury, stanowi więc ono wypracowany przez drzewo w trakcie ewolucji sposób obrony przed wiosennymi przymrozkami. █ Z moich obserwacji w Krakowie wynika, że jesion wyniosły jest drugim (po surmii bignoniowej) najpóźniej wykształcającym liście na wiosnę drzewem (uwaga ta dotyczy tylko najpopularniejszych gatunków drzew występujących w południowej Polsce). __________________________________ 1) Wyjątkami są odmiany ozdobne 'Aurea' i 'Jaspidea', których liście przebarwiają się jesienią na intensywnie żółty kolor. → Jesion wyniosły należy do drzew najpóźniej rozwijających liście na wiosnę.

	Liście jesiona wyniosłego są pierzasto złożone z 9-15 wąskoeliptycznych, matowozielonych listków. Jesienią opadają one bez przebarwienia (zielone lub uschnięte).

Kwiaty Obupłciowe (rzadziej rozdzielnopłciowe), rozmieszczone jednopiennie (rzadziej dwupiennie), głównie wiatro-, ale też częściowo owadopylne (nawet na jednym osobniku mogą występować zarówno kwiaty rozdzielno-, jak i obupłciowe oraz wiatro- i owadopylne!), zebrane w gęste, wiechowate kwiatostany tworzące się na szczytach jednorocznych pędów. Pojedyncze kwiaty bardzo drobne i niepozorne, nie posiadające w ogóle okwiatu (ani korony, ani kielicha). Kwiaty męskie z 2-3 purpurowymi pylnikami na krótkich nitkach. Kwiaty żeńskie z jedną zalążnią o dwupłatkowym, purpurowym znamieniu. █ U jesiona wyniosłego można zaobserwować zjawisko tzw. trójpienności. Polega ono na tym, że obok osobników posiadających wyłącznie kwiaty jednej płci - męskich i żeńskich, występują także osobniki o kwiatach obupłciowych. Okres kwitnienia: IV-IV/V (przed rozwojem liści). Kwiaty zakwitają około połowy kwietnia. → Nie posiadające okwiatu, bardzo drobne i niepozorne kwiaty jesiona wyniosłego są zebrane w gęste, wiechowate kwiatostany zabarwione na purpurowy kolor.

  Owoce i nasiona

Tzw. samary - pojedyncze, języczkowate skrzydlaki zebrane w gęste wiązki. Są tworzone w bardzo dużych ilościach. Składają się z jednonasiennego, płaskiego orzeszka opatrzonego języczkowatym, wąsko zaostrzonym u podstawy i łagodnie zaokrąglonym przy końcu skrzydełkiem długości 2.5-4(5)cm. Kolor skrzydlaków w młodości intensywnie zielony, następnie żółtawy, po dojrzeniu - jasnobrązowy. Okres dojrzewania owoców: IX-X. Skrzydlaki utrzymują się na drzewie bardzo długo, często nawet przez całą zimę i część wiosny.
█ Jesion wyniosły rosnący w zwarciu zaczyna owocować dopiero w wieku 30-40 lat; na wolnej przestrzeni ma to miejsce około 25. roku życia. Lata nasienne występują najczęściej co drugi rok.

Owoce jesiona wyniosłego to zebrane w gęste wiązki pojedyncze, języczkowate skrzydlaki zwane samarami. Młode samary są jaskrawozielone, potem stają się zielonawożółte, po dojrzeniu natomiast przybierają jasnobrązową barwę.

Więcej...   Jasne drewno jesiona wyniosłego ma zółtawobiały kolor. Odznacza się ono wyjątkową twardością i trwałością.   Drewno Biel szeroki, białawy do żółtawobiałego, twardziel u drzew rosnących w odosobnieniu (np. w parkach i ogrodach) biaława lub co najwyżej jasnobrązowa, w przypadku drzew rosnących w zwartych, leśnych drzewostanach ciemnobrązowa. Parametry techniczne: drewno twarde i ciężkie (0.7-0.8 kg/dm3), a przy tym elastyczne i giętkie, naturalnie niezbyt trwałe, trudno łupliwe, łatwe w obróbce, dobrze się poleruje, źle natomiast barwi i nasyca, jest trudno zapalne. Drewno jesiona wyniosłego jest wykorzystywane m.in. w stolarstwie i meblarstwie oraz do wyrobu parkietów, do niedawna było też podstawowym materiałem do produkcji nart. W budownictwie nie ma większego zastosowania ze względu na stosunkowo małą trwałość. █ Stare jesiony mają zwykle mocno wypróchniały pień. █ W przypadku drewna jesiona obowiązuje zasada, że im jest ono ciemniejsze - tym jest twardsze. Tzw. "jesion ciemny" (nazwa handlowa drewna) jest twardszy i bardziej wytrzymały nawet niż dąb!

  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...

Początek strony

MOJEDRZEWA.PL

Copyright © 2006-2012 by Piotr Gach

Twoja wyszukiwarka

Zobacz też:
Tomasz Niechoda, Janusz Korbel -
Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego
Fundacja Stary Las
Elitarny Katalog Stron
Darmowy katalog stron www - dodaj stronę - linki
Łódzkie Obywatelskie Forum Ekologiczne