Ostatnia
modyfikacja:
2016-06-06
Systematyka:
ROŚLINY / NACZYNIOWE / NASIENNE / OKRYTONASIENNE / (ROSOPSIDA) / BUKOWCE /
BUKOWATE / Dąb / szypułkowy - bezszypułkowy - omszony - czerwony - błotny - ...
Licznik odwiedzin:
Roślina (bardzo) światłolubna Roślina umiarkowanie higrogrolubna Roślina umiarkowanie mrozoodporna
GATUNEK
Dąb szypułkowy
(Quercus robur)
ang. English oak, Pedunculate Oak
Gatunek rodzimy
Drzewo liściaste
zrzucające liście
na zimę
Pokrój typowy
H: 25-32(40)m
Φ: 1.5-2.5(3)m
Długość życia:
500-800(1000)lat
Tempo wzrostu:
nieduże
Biotop:
lasy liściaste i mieszane
Kwiaty:
1-p., wiatrop.
IV/V-V
Dekor.:
sylwetka!!, liście!, żołędzie!
Dąb szypułkowy
Cechy charakterystyczne:
♦ Duże rozmiary, okazała sylwetka
z grubym pniem i potężnymi konarami.
Liście odwrotnie jajowate, z małą ilością niesymetrycznych, tępych klap, nasada z wyraźnie wyciętymi "uszkami", ogonek bardzo krótki
(do około 5mm).
Żołędzie owalne, zwisające
na długich i cienkich szypułkach,
w młodości z podłużnymi paskami.
 
Ciekawostki:
♦ Dęby szypułkowe stanowią najliczniej reprezentowany gatunek drzew na liście pomników przyrody.
♦ Najstarszym drzewem liściastym
w Europie jest dąb szypułkowy, którego wiek jest szacowany na ok. 1500 lat.
♦ Dąb Chrobry jest uważany
za najstarsze polskie drzewo liściaste;
liczy on około 750 lat.
♦ Dąb Napoleon był do 2010 r. drugim najgrubszym drzewem w Polsce;
obwód jego pnia wynosił 10.75m (Φ 3.42m).
♦ Dąb Bartek jest najbardziej znanym polskim drzewem.
 
Grzyby:
borowiki szlachetny i korzeniasty, muchomory sromotnikowy i plamisty
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Bardzo okazałe i potężnie zbudowane drzewo liściaste o grubym, stosunkowo krótkim pniu i rozłożystej koronie wspartej na ogromnych, przeważnie nieregularnie powyginanych konarach. Poza dużymi rozmiarami i atletyczną sylwetką słynie przede wszystkim z długowieczności, niezwykle cennego drewna i silnego systemu korzeniowego ("mocny jak dąb"). Cechy te powodują, że dąb szypułkowy jest powszechnie uważany za jedno z najszlachetniejszych drzew i praktycznie wszędzie na terenie swojego występowania cieszy się wyjątkowym szacunkiem i sympatią. Znajduje to potwierdzenie w fakcie, że jest on zdecydowanie najliczniej reprezentowanym gatunkiem drzewa na liście pomników przyrody; najbardziej znane w Polsce drzewa pomnikowe takie jak Bartek, Chrobry, Dąb Bażyńskiego czy wreszcie słnne Dęby Rogalińskie Lech, Czech i Rus to właśnie dęby szypułkowe. Swoją "pozycję społeczną" zawdzięczają one nie tylko najstarszemu wiekowi spośród wszystkich drzew liściastych rosnących w Polsce (do około 800 lat), ale też temu, że są naszymi najgrubszymi (nawet ponad 3m średnicy!) i chyba najbardziej monumentalnie wyglądającymi drzewami. Jeśli zatem pokusić się o analogię do świata zwierząt, to dąb, zwłaszcza zaś największy i najpotężniejszy z nich - dąb szypułkowy, wydaje się być idealnym odpowiednikiem lwa (lub, jak kto woli, słonia). "Król drzew", podobnie jak większość innych dębów, wyróżnia się odwrotnie jajowatymi, wieloklapowymi liśćmi a także bardzo charakterystycznymi owocami, które mają postać znanych wszystkim żołędzi. Dąb szypułkowy jest chętnie sadzony w pobliżu siedzib ludzkich, np. w parkach i przy domach, wzdłuż dróg, przy kościołach, na cmentarzach itp. Przede wszystkim jednak jest on najważniejszym w Polsce leśnym drzewem liściastym (i trzecim w ogóle, po sośnie i świerku).


  Systematyka 

Najważniejszy z trzech rodzimych gatunków dęba w Polsce (obok bezszypułkowego i omszonego). Odznacza się dużą zmiennością, co jest związane z krzyżowaniem się z dębem bezszypułkowym (na obszarach wspólnego występowania także z omszonym). Z najciekawszych odmian ozdobnych można wymienić odm. stożkowatą 'Fastigata' o pokroju przypominającym topolę włoską, odm. zwisającą 'Pendula', odm. strzępolistną 'Pectinata' oraz odm. żłótolistną 'Concordia'.
█ Dęba szypułkowego od bezszypułkowego najłatwiej odróżnić po długości szypułek żołędzi oraz po liściach. U dębu szypułkowego żołędzie są umieszczone na długich i cienkich szypułkach, u bezszypułkowego - siedzące lub na bardzo krótkich i grubych szypułkach. Liście dębu szypułkowego posiadają mniejszą ilość za to większych klap, które w dodatku są wyraźnie niesymetryczne. W odróżnieniu od klinowato zbiegającej nasady blaszki liściowej dębu bezszypułkowego, u szypułkowego kończy się ona uszkowatym wcięciem, a ogonek jest grubszy i dwa razy krótszy.

  Występowanie

Zasięg. Strefa klimatu umiarkowanego, w tym głównie Europa (z wyjątkiem północnej Skandynawii i obszaru śródziemnomorskiego), Kaukaz oraz Azja Mniejsza. W Polsce bardziej rozpowszechniony od dębu bezszypułkowego.
Biotop. Występuje od niżu do piętra pogórza, przy czym najliczniej do wysokości 400-500 m n.p.m., nieco wyżej (mniej więcej do 700 m.n.p.m.) można spotkać pojedyncze okazy, a na dużych wysokościach jedynie skarłowaciałe formy. Najczęściej stanowi domieszkę w lasach grądowych i łęgowych, ale czasami tworzy też czyste drzewostany (dąbrowy). Poza lasami można go spotkać rosnącego pojedynczo na polach szerokich równin i w różnego rodzaju zadrzewieniach śródpolnych.
Preferencje. Gatunek o dużych wymaganiach glebowych - największe rozmiary osiąga na glebach świeżych, głębokich, żyznych i wilgotnych (najlepiej wapiennych); na gorszych rośnie słabo, a czasami nawet przyjmuje krzywą lub krzaczastą postać. W młodości dobrze znosi zacienienie, potem wymaga dużo światła z góry (bez niego może nawet obumierać!), w pełni natomiast toleruje zacienienie boczne.
█ Mówi się czasem, że dąb lubi rosnąć w kożuchu, ale z odkrytą głową.
Długość życia i tempo wzrostu. Osiągający wiek 500-800(1000) lat dąb szypułkowy jest najbardziej długowiecznym drzewem liściastym w Europie (choć żyjącym zdecydowanie krócej niż cis). Z wyjątkiem początkowego okresu jego tempo wzrostu jest stosunkowo nieduże. Wzrost na wysokość ma miejsce przez pierwsze 100-200 lat, potem występuje już tylko przyrost grubości.
█ Jak podaje angielska Wikipedia, w miejscowości Stelmuze na Litwie rośnie dąb szypułkowy, którego wiek jest szacowany na ok. 1500 lat. Jest to prawdopodobnie najstarsze drzewo liściaste w Europie. Niewiele młodszy, bo ok. 1400-letni okaz o nazwie Feme-Eiche rośnie w północnym Munsterland w Niemczech. Inne wiekowe dęby znajdują się w różnych częściach Europy, m.in. Danii (1200 lat) i w Niemczech (około 1000-letni dąb Wolfgangs Eiche).
█ Szacowany na ok. 810 lat dąb szypułkowy Bolesław był w chwili powalenia (2016 r.) oficjalnie uznawany przez niektórych dendrologów za najstarsze drzewo liściaste w Polsce. Rósł on w w Kołobrzeskim Lesie na terenie miejscowości Bagicz niedaleko Ustronia Morskiego. Do 2000 roku uważano, że rekord długowieczności należy do innego dębu - ok. 750 letniego Chrobrego, rosnącego w rezerwacie przyrody Buczyna Szprotawska w pobliżu wsi Piotrowice w woj. lubuskim. Kolejne miejsca na liście zajmują (lub zajmowały) 710-letni Dąb Bażyńskiego rosnący w miejscowości Kadyny nad Zalewem Wiślanym, ok. 710-letni Jan Kazimierz z Bąkowa w woj. kujawsko-pomorskim, (670-)700-letni Bartek z Bartkowa pod Zagnańskiem, 660-letni Napoleon (już nie żyjący) z Mielna k. Tarnawy w woj. lubuskim, najstarszy ze słynnej trójki dębów rogalińskich Lech - ok. 630 lat, dąb Chrześcijanin z Januszkowic - ok. 600 lat oraz dwa pozostałe słynne dęby rogalinskie: Czech - ok. 540 lat (już nie żyjący) i Rus - ok. 520 lat. Więcej informacji na temat rekordowych osobników znajduje się poniżej w punkcie Wybrane okazy oraz w dodatku Rekordy. Adresy ciekawych stron o najstarszych i najpotężniejszych dębach w Europie można z kolei znaleźć w wykazie polecanych stron www.

  Zastosowanie

Ważne drzewo leśne, m.in. dostarczające zwierzętom cennego pożywienia (żołędzie). Poza tym często sadzony jako drzewo ozdobne - np. parkowe, przydrożne, miejskie itp. oraz użytkowe - w tym przede wszystkim dostarczające jednego z najcenniejszych rodzajów drewna. Kora dębu była niegdyś powszechnie używana w garbarstwie. Ze względu na duże rozmiary oraz monumentalny pokrój, dąb szypułkowy stanowi ważny czynnik kształtujący krajobrazy otwartych przestrzeni.

  Pokrój / Korzenie

Pokrój. Duże, monumentalnie zbudowane drzewo liściaste o grubym i stosunkowo krótkim pniu oraz rozłożystej koronie wspartej na potężnych konarach.
Rozmiary. Wysokość 25-32(40)m. Średnica pnia 1.5-2.5(3)m.
█ Jak podają strony Tall Trees oraz Monumental Trees, najwyższy w Europie (i na świecie) dąb szypułkowy rośnie na terenie Białowieskiego Parku Narodowego i mierzy 43.6m (TN, 2011, laser). Także dwa kolejne miejsca zajmują ponad 42m dęby z BPN; dopiero 4. jest rosnący w Belgii Schone Eik o wysokości 41.6m (JPh, 2011, laser). Więcej informacji - patrz strona Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego .
█ Najgrubszy dąb szypułkowy, będący równocześnie najgrubszym drzewem w Europie, nosi nazwę Kvilleken. Drzewo to rośnie w miejscowości Norra Kvil w Szwecji, posiada pień o obwodzie 14.75m (Φ 4.69m), a jego wiek jest szacowany na ok. 1000 lat. Nieco mniejszy okaz o nazwie Majesty rośnie na terenie Fredville Park w Wielkiej Brytanii; pień tego drzewa mierzy w obwodzie 12.5m (Φ 3.98m). Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
█ Dąb szypułkowy Napoleon był do niedawna drugim (po lipie drobnolistnej w Cielętnikach) najgrubszym drzewem w Polsce. Rósł on na skarpie pradoliny Odry w nadleśnictwie Przytok w woj. lubuskim, a jego pień pień miał obwód równy 10.75m (Φ 3.42m) (PG, 2009). 15 listopada 2010 r. drzewo spłonęło doszczętnie, podpalone prawdopodobnie przez wandali. Nieco mniejszy obwód pnia, równy 10.07m (Φ 3.21m), posiada dąb Chrobry rosnący w Piotrowicach w woj. lubuskim (PG, 2013). Obecnie, po spaleniu Napoleona, Chrobry jest najgrubszym polskim dębem. Drugie miejsce w tej kategorii zajmuje zlokalizowany w Januszkowicach niedaleko Jasła dąb Chrześcijanin o obwodzie pnia 10.02m (Φ 3.19m) (PG+KW, 2014), trzecie - rosnący w Kadynach w woj. warmińsko-mazurskim Dąb Bażyńskiego z pniem o obwodzie 10.00m (Φ 3.18m) (PG+KW, 2014), czwarte - słynny dąb Bartek z Bartkowa koło Zagnańska o obwodzie pnia 9.71m (Φ 3.09m) (PG+KW, 2014), piąte - rosnący w Nogacie w gm. Łasin Chrobry w Nogacie o obwodzie pnia 9.43m (Φ 3.00m), szóste - rosnący w Bąkowie Jan Kazimierz o obwodzie pnia 9.40m (Φ 2.99m), siódme - rogaliński dąb Rus o obwodzie pnia 9.30m (Φ 2.96m) (KB+PG, 2011). Więcej informacji (wraz z ich źródłami) na temat rekordowych dębów znajduje się poniżej w punkcie Wybrane okazy oraz w dodatku Rekordy.

Dąb szypułkowy Dąb szypułkowy Dąb szypułkowy
Zokalizuj na mapie Panoramio Dąb szypułkowy to duże i bardzo okazałe, atletycznie zbudowane drzewo liściaste o grubym pniu i szerokiej koronie wspartej na potężnych konarach.

Szczegóły pokroju. Pień bardzo gruby - najgrubszy ze wszystkich rodzimych drzew w Polsce, zazwyczaj nieregularny i stosunkowo krótki, na niewielkiej wysokości rozwidlony na kilka potężnych konarów (tylko u drzew rosnących w zwartych drzewostanach regularny i wysoki), prawie zawsze pojedynczy. Korona silnie ugałęziona, stosunkowo nieregularna (różnica w stosunku do dębu bezszypułkowego), u drzew rosnących na wolnej przestrzeni zaczynająca się nisko, bardzo szeroka i rozłożysta, natomiast u rosnących w zwarciu osadzona wysoko, stosunkowo wąska i strzelista. Konary bardzo grube i silne, u starszych drzew często o imponujących rozmiarach, w przypadku wolno stojących osobników zaczynające się na niewielkiej wysokości i zwykle ustawione bardzo rozłożyście, czasami wręcz poziomo. Zarówno konary jak i mniejsze gałęzie mocno i nieregularnie, kanciasto powyginane. Gałązki niezbyt grube, nie zwieszają się.

Zokalizuj na mapie Panoramio
Dąb szypułkowy w Rychwałdzie Dąb szypułkowy
Dąb szypułkowy Den Store Eg na Bornholmie
Dąb szypułkowy wyróżnia się dużymi rozmiarami i monumentalną sylwetką (na zdjęciu po lewo okaz rosnący w Rychwałdzie niedaleko Żywca).
Zarówno gruby pień, jak i masywne konary należą do najpotężniejszych spośród europejskich drzew. Na zdj. w prawym dolnym rogu Den Store Eg
(Duży Dąb) - najgrubszy dąb na duńskiej wyspie Bornholm; obwód pnia tego drzewa wynowi 6.49m (Φ 2.07m) (PG, 2013).

Dąb szypułkowy Konary dębu szypułkowego
Korona drzew rosnących w odosobnieniu jest najczęściej nisko osadzona i bardzo rozłożysta,
a jej dolne konary są ustawione niemal poziomo.

█ Inny od przedstawionego powyżej, zupełnie unikalny pokrój posiadają dęby rosnące na terenie Puszczy Białowieskiej. Są to przede wszystkim drzewa bardzo wysokie, często przekraczające 35m wysokości, a czasami dochodzące nawet do 41-42m (są to prawdopodobnie najwyższe dęby szypułkowe w Europie!; ostatni rekord opublikowany przez Tomasza Niechodę wynosi 43.6m). Szczególną uwagę zwraca ich niezwykle wysoka i regularnie walcowata kolumna pnia - tzw. kłoda. Jest ona oczyszczona z gałęzi do wysokości co najmniej kilkunastu metrów, a jej całkowita długość wynosi dwadzieścia kilka metrów. Kłoda kończy się rozgałęziając na kilka grubych, jednak stosunkowo krótkich konarów, przez co korona białowieskich dębów jest dość wąska. O ile pod względem wysokości dęby Puszczy Białowieskiej kompletnie deklasują te rosnące na otwartej przestrzeni, to pod względem obwodu pnia wyraźnie im ustępują. Wprawdzie najgrubszy osobnik zmierzony przez Tomasza Niechodę posiada pień o obwodzie 7.25m (Φ 2.31m; TN, 2009), jednak wynik powyżej 7m to prawdziwa rzadkość. Zazwyczaj drzewa te, pomimo, że najpotężniejsze w Puszczy, osiągają "zaledwie" 5-6m obwodu pnia (Φ ~1.60-1.90m). Więcej informacji na ten temat znajduje się w dodatku Puszcza Białowieska a także na stronie Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego autorstwa Tomasza Niechody i Janusza Korbela.

Dąb szypułkowy w Puszczy Białowieskiej Dąb szypułkowy w Puszczy Białowieskiej
Dąb szypułkowy w Puszczy Białowieskiej
Dęby Puszczy Białowieskiej charakteryzują się bardzo dużą wysokością, regularnie kolumnową kłodą pnia oraz wysoko osadzoną i stosunkowo wąską koroną.
Na zdjęciu jeden z takich dębów wraz ze swoim odkrywcą i najwybitniejszym znawcą puszczańskich dębów - Tomaszem Niechodą.

Korzenie. Dęby słyną z wyjątkowo mocnych korzeni, pozwalających im opierać się nawet bardzo silnym wichurom. Rzeczywiście, typowy palowy system korzeniowy dębów jest głęboki1 i silnie rozbudowany, złożony z długich i mocnych korzeni.
__________________________________
1) Na glebach płytkich system korzeniowy może być powierzchniowy.


  Wybrane okazy

Dęby szypułkowe należą do najpotężniejszych drzew liściastych Europy. Potwierdza to lista pomników przyrody, na której wiodą one absolutny prym. Wiele z tych dębów to znane powszechnie, wręcz kultowe olbrzymy. Poniżej kilka przykładów. (Źródła informacji o pomiarach można też znaleźć w dodatku Rekordy).

Dąb Bartek. Listę wyjątkowych dębów zaczynamy od najbardziej znanego polskiego drzewa - dębu szypułkowego Bartek, rosnącego w miejscowości Bartków niedaleko Zagnańska w woj. świętokrzyskim. Trzeba podkreślić, że ten liczący wg różnych źródeł 670-700 lat i mierzący 9.71m obwodu pnia (Φ 3.09m) (PG, 2014) dąb nie jest ani najstarszym, ani też najgrubszym dębem w Polsce, nie wspominając już o jego stosunkowo niedużej wysokości, wynoszącej 28.9m (PG, 2014, laser). Mimo to Bartek jest jednym z najgrubszych i najbardziej okazałych polskich drzew. Być może nawet najokazalszym, jeśli wziąć pod uwagę łącznie gruby pień, niezwykle potężne konary (chyba nie mające sobie równych w Polsce!) oraz wyjątkową rozłożystość korony, której szerokość, wg danych Wikipedii, dochodzi do 40m (okap korony Bartka wynosi 720m3, a niąższość całego drzewa to ok. 72m3). Drzewo zostało ustanowione pomnikiem przyrody w 1954 roku. Jego stan zdrowotny jest niestety w tej chwili bardzo zły. Od dłuższego czasu Bartek wyraźnie obumiera - grubość zdrowej tkanki pnia nie przekracza 20cm, a w wielu miejscach wynosi zaledwie 5cm. Wpływ na to miały zarówno wydarzenia historyczne jak np. pożar spowodowany w 1906 r. przez bojówki PPS, jak i zdarzenia atmosferyczne - np. uderzenie pioruna w 1991 r. Ubytek w pniu po pożarze wypełniono plombą z żywicy i zamaskowano korą, zaś listwę piorunową zakonserwowano. W celu zabezpieczenia przed zwaleniem, konary Bartka zostały podparte potężnymi teleskopowymi wspornikami. W 2011 roku podjęto kolejne próby ratowania obumierającego drzewa.
(za Wikipedią) Najnowsza koncepcja dotyczy wykonania futurystycznego łuku, do którego Dąb mógłby zostać podwieszony – ma to pozwolić uniknąć ewentualnego złamania lub wywrócenia się drzewa. Koszt realizacji łuku to 2 miliony złotych. Ministerstwo Środowiska zgodziło się przeznaczyć pieniądze na ten cel, lecz najpierw niezbędne będzie wykonanie dokumentacji i opracowania, co wyniesie ok. 100 tys. złotych.

Dąb szypułkowy Bartek Dąb szypułkowy Bartek
Dąb szypułkowy Bartek

Dąb Napoleon. Przez całe stulecia to najgrubsze polskie drzewo o pojedynczym pniu zachwycało swoim ogromem i potężną sylwetką. Spłonęło ono doszczętnie 15 listopada 2010 r. w pożarze, który po raz kolejny wzniecili prawdopodobnie podpalacze. Dąb rósł na skarpie pradoliny Odry, niedaleko miejscowości Mielno k. Tarnawy w gminie Zabór (powiat zielonogórski, woj. lubuskie). Obwód jego pnia na wysokości 130cm wynosił 10.75m (Φ 3.42m) (PG, 2009), a mierzony przy samej ziemi - aż 15.35m! Drzewo liczyło ok. 660 lat i mierzyło 22m wysokości.
█ Wcześniej Napoleon palił się co najmniej dwa razy. W pierwszym pożarze, datowanym na 1925 r., została wypalona środkowa część pnia drzewa. Ta pusta przestrzeń odegrała rolę swoistego komina tworzącego ciąg dla drugiego pożaru w 2004 r. Podpalony przez wandali Napoleon przypominał wówczas podobno "piec płonący w środku żywym ogniem". I tym razem jednak strażakom udało się go uratować (zużyto na to 20 tys. litrów wody!). Po pożarze Napoleonowi pozostał już tylko jeden żywy konar, zaś wypalona w środku pnia pusta przestrzeń mogła pomieścić kilkanaście osób. Trzeciego pożaru drzewo niestety nie przetrwało. Z zeznań strażaków wynika, że kiedy przyjechali na miejsce, nie było już czego ratować - leżące na ziemi konary paliły się żywym ogniem. Miejmy nadzieję, że inaczej niż to było w przypadku dwóch pierwszysch pożarów, tym razem uda się ująć sprawców tego okrutnego czynu.

Zokalizuj na mapie Panoramio Zokalizuj na mapie Panoramio
Dąb szypułkowy Napoleon Dąb szypułkowy Napoleon
Wnętrze dębu szypułkowego Napoleon
Dąb szypułkowy Napoleon Wnętrze dębu szypułkowego Napoleon
Napoleon był najgrubszym notowanym w całej historii polskim dębem. Obwód jego pnia mierzony standardowo wynosił 10.75m,
zaś mierzony tuż przy samej ziemi - prawie 15.5m! Drzewo spłonęło w 2010 roku podpalone przez wandali.

Zokalizuj na mapie Panoramio

Dąb Chrobry. Jest to najgrubszy, najstarszy i najpotężniejszy obecnie dąb w Polsce. Drzewo rośnie w rezerwacie przyrody Buczyna Szprotawska niedaleko miejscowości Piotrowice (przy trasie Szprotawa - Przemków) w woj. lubuskim. 750-leni Chrobry jest w tej chwili oficjalnie uznawany za najstarszy polski dąb. Do 2000 r. stał on na czele tej zaszczytnej listy, potem okazało się jednak, że gdy kiełkował, inny dąb - opisany wcześniej Bolesław miał już około 60 lat. W 2016 r. Bolesław pezwrócił się, a wtedy pierwsze miejsce ponownie objął Chrobry. Obwód pnia Chrobrego wynosi 10.07m (Φ 3.21m) (PG+KW, 2013), a wysokość drzewa to 28m. Najgrubszy spośród polskich dębów posiada niezwykle masywny pień o kolumnowej, regularnie walcowatej budowie. Chrobry jest też największym w Polsce i 3. w Europie dębem pod względem objętości, która w tym przypadku wynosi aż 90m3.
█ 18 listopada 2014 r. Chrobry został podpalony przez nieznanych sprawców. Pożar objął wnętrze dębu i trwał około doby, pomimo intensywnej akcji gaśniczej prowadzonej przez 8 zastępów straży pożarnej. W tej chwili nie wiadomo jeszcze czy drzewo przeżyje, rokowania są jednak niekorzystne.
█ 20. lipca 2015 r. los Chrobrego po podpaleniu w ubiegłym roku jest wciąż niepewny. Drzewo wprawdzie wypuściło liście, jednak zazieleniło się nie więcej niż 40-50% korony, a dwa duże konary nadal nie dają oznak życia. Tak więc na dwoje babka wróżyła. Trzymajmy wszyscy kciuki za króla polskich drzew! Więcej informacji o aktualnym stanie Chrobrego, a także zdjęcia i komentarze można znaleźć na facebooku: Dawaj Chrobry, dawaj.

Dąb Chrobry we wrześniu 2009 r. () oraz w sierpniu 2013 r. ().


Dąb szypułkowy Chrobry
Dąb szypułkowy Chrobry
Dąb szypułkowy Chrobry Dąb szypułkowy Chrobry

Dąb Chrześcijanin. Rosnący w Januszkowicach niedaleko Jasła dąb szypułkowy Chrześcijanin to najgrubsze drzewo na Podkarpaciu. Prawdopodobnie jest to także 2. najgrubszy dąb w Polsce (po Chrobrym). Obwód pnia tego kolosa wynosi 10.02m (Φ 3.19m) (PG+KW, 2014), zaś jego wysokość jest równa 20.6m (PG, 2011, laser). Na szczególną uwagę zasługują zdjęcia na samym dole, przedstawiające wnętrze pnia prawie całkowicie wypalone przez dwa pożary, które miały miejsce w długiej, ok. 600-letniej historii tego drzewa.
Szczegóły pomiaru w 2014 r. Odmierzając 130cm od najwyższego stycznego z pniem punktu podłoża otrzymujemy wartość obwodu 9.78m. Jest to wynik aż o ponad 20cm mniejszy niż przed dwoma laty. Zmniejszenie obwodu spowodowało odcięcie dużego fragmentu pnia (skorupy) od strony drogi. W/w najwyższy punkt leży jednak na wyraźnym sztucznym nasypie. Odmierzając 130cm od poziomu naturalnego gruntu (punkt od strony drogi, styczny z pniem), dostajemy wynik 10.25m. Podana wartość pomiaru stanowi średnią arytmetyczną dwóch powyższych wartości.

Zokalizuj na mapie Panoramio
Dąb szypułkowy Chrześcijanin Dąb szypułkowy Chrześcijanin
Dąb szypułkowy Chrześcijanin
↓→
W wypalonym pożarami
wnętrzu Chrześcijanina mógłby się
z powodzeniem zmieścić
niewielki samochód osobowy.
Dąb szypułkowy Chrześcijanin Dąb szypułkowy Chrześcijanin
Dąb szypułkowy Chrześcijanin Dąb szypułkowy Chrześcijanin
Zdjęcia powyżej przedstawiają pień dębu w latach 2006 i 2014. Jak widać, w międzyczasie (dokładniej pomiędzy 2012 a 2014 r.) odcięto z pnia spory fragment drewna.
Spowodowało to znaczne zmniejszenie się jego obwodu.
Dąb szypułkowy Chrześcijanin

Pomimo swojego sędziwego wieku, rekordowych rozmiarów i monumentalnej sylwetki, Chrześcijanin ciągle pozostaje prawie nieznany w Polsce. Do 2014 r. stał kompletnie zaniedbany, zapomniany i chyba... trochę niechciany. Nie informował o nim żaden drogowskaz, nie stała pod nim żadna tablica informacyjna, a stara, pordzewiała tabliczka pomnika przyrody była już prawie niewidoczna. Drzewo nie było ogrodzone, a we wnętrzu jego ogromnego, wypalonego pnia walały się sterty śmieci. Wielka szkoda, bo tak piękny i wyjątkowy okaz mógłby stanowić wspaniałą wizytówkę nie tylko regionu, ale nawet kraju.
2011-11-21. W odpowiedzi na skierowane przeze mnie w dniu 2011-11-02 do władz Brzostka pismo w sprawie dębu Chrześcijanin, Pan Burmistrz Brzostka poinformował, że:
- Przedmiotowe drzewo zostało objęte ochroną przez Zespół Szkół im. Adama Mickiewicza w Januszkowicach.
Młodzież z pobliskiej szkoły będzie dbała o czystość i porządek w jego otoczeniu oraz sygnalizowała Burmistrzowi
ewentualne nieprawidłowości.
- W 2012 r. planowane jest wykonanie ekspertyzy dendrologicznej pomnika przyrody. W/w ekspertyza pozwoli na określenie
czy niezbędne są, a jeśli tak to jakie prace pielęgnacyjne w obrębie drzewa.
- Podjęte zostaną następnie decyzje w sprawie zabezpieczenia drzewa i ewentualnego jego ogrodzenia.
- W 2012 r. planowane jest wykonanie tablicy informacyjnej.
- W ramach promocji planuje się ponowne wydanie pocztówek m.in. ze zdjęciami promującymi walory przyrodnicze Gminy Brzostek w tym pomnika przyrody w Januszkowicach.
W tym miejscu należą się podziękowania Władzom Gminy Brzostek za szybką reakcję i przedstawienie kompleksowego planu konkretnych działań. Czekamy z niecierpliwością na ich realizację.

2015-12-12. Właśnie dostałem informację od jednego z wielkich pasjonatów drzew - Andrzeja Webera, że Chrześcijanin został w końcu ogrodzony. Stało się to wprawdzie dopiero po kilku latach, ale zawsze lepiej późno niż później ;-).


Ogrodzony Chrześcijanin.

Dąb Bażyńskiego z Kadyn. Wg wiedzy autora Rejestru, Dąb Bażyńskiego jest trzecim najgrubszym dębem w Polsce (po Chrobrym i Chrześcijaninie). Drzewo rośnie przy głównej drodze w niewielkiej miejscowości Kadyny w woj. warmińsko-mazurskim. Posiada ono pień o obwodzie 10.00m (Φ 3.18m) (PG+KW, 2014) i mierzy 22m wysokości (PG, 2014, laser). Podobnie jak w przypadku Chrześcijanina, także wnętrze ogromnego pnia Dębu Bażyńskiego jest prawie w całości wypruchniałe. Mimo to drzewo prezentuje się niezwykle okazale. Jego wiek, szacowany na ok. 700 lat, plasuje je w ścisłej czołówce najstarszych drzew liściastych w Polsce. Dąb z Kadyn jest rzecz jasna pomnikiem przyrody.

Dąb Bażyńskiego w Kadynach (za Wikipedią) Wiek Dębu Bażyńskiego szacuje się na 700 lat, przy czym już 100 lat temu istniała przyziemna dziupla, w której mieściło się za czasów Birknera z Elbląga 11 żołnierzy. Imię dębu zmieniano kilkukrotnie. Sto lat temu nazywany był 1000-letnim Dębem Niemiec, od 1898 r. Dębem Królewskim; wówczas właścicielem majątku w Kadynach był ostatni cesarz niemiecki Wilhelm II. Dąb cieszył się szacunkiem. Na zlecenie Wilhelma wybudowano stróżówkę, w której umundurowany strażnik dbał o jego bezpieczeństwo. Po II wojnie światowej dąb nazywano Dębem Kadyny. Potem jeszcze nazywany był Dębem Odrodzenia Polski, aby w końcu obrać imię lokalnego bohatera narodowego Jana Bażyńskiego, dawnego właściciela Kadyn. Stan zdrowotny drzewa nie jest najlepszy. Posiada ono poważne ubytki w pniu i koronie, w tym ogromną dziuplę w pniu. Taki stan rzeczy wiąże się m.in. z zanieczyszczeniem środowiska, spadkiem poziomu wód gruntowych oraz bliskością szosy (zasolenie zimą prowadzi do obumierania korzeni). Dąb wiele lat wzmacniała plomba betonowa którą usunięto ok. 1994 roku w związku z rozwijaniem się na niej zagrzybienia do wewnątrz pnia. Dąb Bażyńskiego w Kadynach

Dąb Bolesław. Dąb ten był uznawany za najstarsze polskie drzewo liściaste. Jego wiek został oficjalnie oszacowany przez grupę dendrologów w 2000 r. na 800 lat; do tej pory za najstarszy był uznawany 740-letni wówczas dąb Chrobry z Piotrowic. Podany wiek od początku wzbudzał spore kontrowersje w środowisku polskich dendrologów. Wielu (większość?) z nich twierdzi, nie mógł on przekraczać 400-450 lat. Przemawiałby za tym stosunkowo niewielki obwód pnia drzewa, które na dodatek miało wyjątkowo dobre warunki siedliskowe. W nocy z 31 maja na 1 czerwca 2016 r. Bolesław został powalony przez wiatr. Drzewo rosło w Lesie Kołobrzeskim w okolicach miejscowości Bagicz w gminie Ustronie Morskie. Władze gminy zdecydowały, że jego szczątki nie zostaną usunięte. Niespełna 7m obwód pnia Bolesława (dokładnie 6.90m (PG+KW, 2014)) nie był może zbyt imponujący biorąc pod uwagę rozmiary wielu innych, znacznie młodszych przecież dębów jak choćby wymieniony tu Bartek, Napoleon, Chrobry, Chrześcijanin czy Rus, ale już wysokość drzewa wynosząca 28.5m (PG+KW, 2014, laser) mogła robić wrażenie. Rozpiętość korony Bolesława (wg Wikipedii) to 20m. Nazwa drzewa została nadana 19 sierpnia 2000 r. dla uczczenia osoby króla polskiego Bolesława Chrobrego (ok. 967-1025 r.) i jego historycznej zasługi w dziele utworzenia w roku 1000 biskupstwa w Kołobrzegu. Niedaleko Bolesława rośnie jeszcze jeden bardzo stary dąb - 640-letni Warcisław. Legenda głosi, że wykiełkował on z upuszczonego przez ptaka żołędzia Bolesława.

Dąb szypułkowy Bolesław
Wnętrze dębu szypułkowego Bolesław Dąb szypułkowy Bolesław
Ok. 810-leni dąb Bolesław był (do chwili powalenia w 2016 r.) uznawany
przez niektórych specjalistów za najstarsze polskie drzewo liściaste.

Dęby rogalińskie. Liczące około 2000 okazów dęby rogalińskie stanowią największe w Europie zgromadzenie pomnikowych dębów (chronione są wszystkie o obwodzie powyżej 2m). Po Puszczy Białowieskiej jest to też największe w Polsce skupienie kilkusetletnich dębów o pomnikowych rozmiarach. Najstarszy z nich - Lech - liczy ok. 630 lat, najgrubszy zaś - Rus - przekracza 9m obwodu pnia. Wymienione dęby należą do słynnej rogalińskiej trójki: Lech, Czech i Rus, spośród której Lech jest już w bardzo słabej kondycji, Czech jest martwy, Rus natomiast cieszy się na razie stosunkowo dobrym zdrowiem. Rogalińskie dęby fascynują nie tylko ilością, sędziwym wiekiem i słusznymi rozmiarami. Również, a może nawet przede wszystkim, urzekają one krajobrazowo. Szczególnie dęby rosnące na łąkach i polach tworzą tak malowniczy i za razem tak unikalny pejzaż, że bez wątpienia można je uznać za jeden z największych przyrodniczo-krajobrazowych skarbów Europy. Ze względu na miejsce występowania rogalińskie dęby można podzielić na sześć grup: rosnące w pałacowym parku, na łąkach, w lasach, na polach, na terenie wsi oraz na lewym brzegu Warty. Jednym z poważnych problemów trapiących stare rogalińskie dęby jest niszczący je duży chrząszcz o nazwie kozioróg dębosz. Niestety owad ten, podobnie jak i same dęby, znajduje się pod ścisłą ochroną, nie można go więc usunąć. Powstaje zatem swojego rodzaju sytuacja patowa - nie można zniszczyć chrząszcza, który niszczy pomnikowe dęby. Inny problem stanowi nie do końca wyjaśnione zaprzestanie odradzania się rogalińskich dębów w ostatnim czasie.
*** Przy tej okazji raz jeszcze chciałem podziękować Panu Krzysztofowi Borkowskiemu (poniżej w opisach skrót KB) - autorowi albumu WIELKOPOLSKIE DRZEWA i jednemu z najwybitniejszych znawców rogalińskich dębów, za pokazanie mi piękna tych drzew w sierpniu 2011 roku.

Dęby w parku:

Dęby rogalińskie Lech, Czech i Rus Dąb Rus
Lech (1. plan), Czech (2. plan) i Rus (3. plan). Obwody pni i wiek wynoszą odpowiednio:
6.49m (Φ 2.07m; KB, 2005), 7.21m (2.30m; KB, 2005) i 9.30m (2.96m; KB+PG, 2011)
oraz ok. 630 lat, 540 lat i 520 lat.
Najgrubszy rogaliński dąb - Rus.
Obwód pnia: 9.30m (Φ 2.96m; KB+PG, 2011),
wiek: ok. 520 lat.


Dęby na łąkach:

Dęby rogalińskie
Dęby rogalińskie Dęby rogalińskie
Dęby rogalińskie
Dęby rogalińskie


Dęby na polach:

Dęby rogalińskie


Dęby w lasach:

Dęby rogalińskie

Dąb Fabrykant. Dąb ten, rosnący w parku im. ks. bp. Michała Klepacza w Łodzi, jest niewątpliwie najbardziej rozpoznawalnym drzewem swojego miasta. Wyróżnia się on biegnącym poziomo, "s-owatym" konarem długości ponad 20m(!), dzięki któremu szerokość korony drzewa osiągnęła imponującą wartość ponad 33m. Obwód pnia Fabrykanta wynosi 4.50m (Φ 1.43m) (PG+KW, 2014).

Dąb szypułkowy Fabrykant w Łodzi
Dąb szypułkowy Fabrykant w Łodzi

Zobacz pozostałe wybrane okazy...


Den Store Eg. Na koniec prawdziwa perełka - najgrubszy dąb na wyspie Bornholm (Dania). Duży Dąb, bo tak brzmi tłumaczenie nazwy drzewa na język polski, rośnie w niewielkiej nadmorskiej miejscowości Listed, zlokalizowanej na północnym wschodzie Bornholmu. Obwód jego pnia wynosi 6.49m (Φ 2.07m) (PG, 2013). Den Store Eg jest bez wątpienia najpotężniejszym i najbardziej majestatycznym drzewem na całej wyspie. Nie jest jednak, jak głosi napis na umieszczonej obok tablicy informacyjnej, najgrubszym drzewem na Bornholmie. Podany tam obwód pnia równy 7.09m był zapewne uzyskany poprzez pomiar na wysokości 130cm, poniżej której od pnia zaczynają już odchodzić konary. Mierząc minimalny obwód w zakresie 0-130cm dostajemy 6.49m, co jest wartością kilka cm mniejszą niż u topoli czarnej rosnącej w pobliżu Dueodde.

Dąb szypułkowy Den Store Eg na Bornholmie Dąb szypułkowy Den Store Eg na Bornholmie

Korowina dębu szypułkowego Kora dębu szypułkowego
jest gruba i głęboko spękana.

Jajowate pąki mają
cynamonowobrązowy kolor.
Młode pędy dębu szypułkowego

  Kora / Pędy i pąki

Kora młodych drzew białoszara do brązowawej, gładka i błyszcząca, w miarę upływu czasu robi się ciemnoszara do brunatnoszarej, gruba i głęboko spękana na prostokątne poletka lub podłużne, przeplatające się bruzdy.
█ Kora większości gatunków dęba zawiera naturalne garbniki. Do niedawna były one powszechnie wykorzystywane w garbarstwie, jednak obecnie zostały wyparte przez garbniki syntetyczne.
Młode pędy kanciaste, w węzłach płaskawe, szarobrązowe, posiadają srebrzysty nalot nadający im metaliczny połysk. Rdzeń pięciokątny, jasnozielony. Pąki skupione na wierzchołkach młodych pędów (większy w otoczeniu małych), pięciograniaste, o licznych, ułożonych dachówkowato, zaokrąglonych łuskach koloru cynamonowobrązowego, ciemnobrązowo obrzeżonych, orzęsionych i pokrytych srebrzystymi włoskami.

  Liście

Blaszkowate, pojedyncze. Blaszka długości 5-10(15)cm, w zarysie odwrotnie jajowata, najwęższa u nasady, najszersza niedaleko końca, z 3-6 parami niesymetrycznych, tępych, uszato wykrojonych klap, u podstawy posiadająca charakterystyczne uszkowate wycięcie, całobrzega, z góry ciemnozielona, pod spodem jasnoniebieskawozielona, obustronnie naga, dość sztywna. Nerwy drugiego rzędu dochodzą zwykle zarówno do końców klap, jak i do wcięć pomiędzy nimi. Ustawienie: skrętoległe na grubych i bardzo krótkich - ok. 0.5cm (ważna cecha rozpoznawcza!), zielonkawych ogonkach. Okres występowania: IV/V-X/XI. Liście rozwijają się dość późno - pod koniec kwietnia lub na początku maja (równocześnie z kwiatami albo zaraz po nich). Jesienią przebarwiają się na intensywnie (ciemno)żółty kolor, potem na pomarańczowobrązowo. Opadają mniej więcej od drugiej połowy października do połowy listopada, przy czym często duża część suchych liści pozostaje na drzewie przez całą zimę.
█ Liście stanowią po owocach najlepsze kryterium pozwalające odróżnić dęba szypułkowego od bardzo podobnego do niego dęba bezszypułkowego. U tego ostatniego klinowata podstawa blaszki liściowej nie posiada uszkowatego wycięcia, a sama blaszka jest bardziej symetryczna i posiada większą ilość klap. Ponadto klapy liści dębu bezszypułkowego są płytsze, a nerwy dochodzą tylko do wierzchołków klap, nie dochodzą natomiast do wcięć pomiędzy klapami. Zdecydowanie dłuższe są też ogonki liści dębu bezszypułkowego.

Młode liście są jasnozielone
i bardzo delikatne.


Młode liście dębu szypułkowego
Liście dębu szypułkowego Dąb szypułkowy jesienią
U góry:
Niesymetryczne, krótkoogonkowe liście dębu szypułkowego
posiadają u nasady uszkowate wycięcie. Ich nerwy dochodzą
także do wcięć pomiędzy klapami.

U góry po prawo:
Jesienią liście dębu szypułkowego, podobnie jak
u innych dębów białych, przebarwiają się
na intensywnie (ciemno)żółty kolor.

Obok po prawo:
Część liści dębu pozostaje często na drzewie
w stanie zeschniętym na zimę.
Dąb szypułkowy jesienią

  Kwiaty / Owoce i nasiona

Kwiaty rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne. Kwiaty męskie zebrane w kłosowate kwiatostany wyrastające po 2 lub 3 z pąków bocznych zeszłorocznych pędów. Kotki zwisające, luźne, długości do 5cm, żółtawozielone. Pojedyncze kwiaty męskie bardzo drobne i niepozorne, posiadają 6-8-dzielny okwiat i zawierają po 6-10 pręcików. Kwiaty żeńskie wyrastające na wierzchołkach tegorocznych pędów, zebrane po 1-6 sztuk w stojących kłosach osadzonych na długich szypułkach. Pojedyncze kwiaty drobne, mało widoczne, o butelkowatym kształcie, posiadają trójdzielne, czerwone znamię. Okres kwitnienia: IV/V-V (równocześnie z rozwojem liści lub minimalnie wcześniej). Kwiaty rozwijają się pod koniec kwietnia i kwitną w pierwszej połowie maja.

Owoce. Tzw. żołędzie - owalne, wydłużone orzechy o wymiarach 2-4 x 1-2 cm (nieco bardziej wydłużone niż u dębu bezszypułkowego), najszersze około połowy długości, osadzone do 1/5 długości w półokrągłych miseczkach, początkowo zielone, po dojrzeniu jasnobrązowe z ciemnymi, podłużnymi prążkami. Są umieszczone po 2-3(5) sztuk na długich, 5-10(12)cm szypułach (różnica w stosunku do dębu bezszypułkowego!). Okres dojrzewania owoców: IX-X. Żołędzie opadają zaraz po dojrzeniu.
█ Samotnie rosnący dąb szypułkowy zaczyna owocować dopiero w wieku 40-50 lat; u dębów rosnących w zwarciu okres ten jest jeszcze późniejszy i zawiera się pomiędzy 60.-80. rokiem życia.
█ Lata obfitego owocowania dębu szypułkowego, jako gatunku ciężkoowocowego, przypadają dość rzadko, przeciętnie co 5-8 lat.

Kwiatostany męskie dębu szypułkowego Kwiaty żeńskie dębu szypułkowego
Niepozorne kwiaty żeńskie
mają butelkowaty kształt.
Są one zebrane po kilka
sztuk w stojące,
długoszypułkowe kłosy.
Owoce dębu szypułkowego - żołędzie Owoce dębu szypułkowego - żołędzie
Kwiaty męskie dębu szypułkowego są zebrane
w kłosowate, luźno zwisające,
jasnożółtozielonkawe kwiatostany.
Owoce dębu szypułkowego - żołędzie - są osadzone
na długich szypułkach. W trakcie dojrzewania brązowieją
one i pojawiają się na nich ciemne, podłużne prążki.

  Drewno

Najbardziej cenione ze wszystkich rodzimych gatunków drzew liściastych w Polsce. Posiada wąski i jasny, białożółtawy biel oraz szeroką, intensywnie zabarwioną na kolor jasno- do ciemnobrunatnego twardziel, jest drobno słojowane. Wyróżnia się bardzo dobrymi parametrami mechanicznymi: jest twarde, ciężkie (0.7-0.8 kg/dm3) i wyjątkowo trwałe (jego twardziel jest jedną z najtrwalszych spośród wszystkich rodzimych europejskich drzew; biel natomiast jest bardzo nietrwały - często już po roku ulega rozkładowi!), poza tym drewno to jest łatwo łupliwe, trudne w suszeniu, średnio kurczliwe, wrażliwe na zmiany temperatury i wilgotności ("mocno pracuje"), łatwe w obróbce, poleruje się trudno, klei natomiast i barwi łatwo, jest trudno zapalne, posiada wysoką wartość opałową, zawiera garbniki. Twardziel nie przepuszcza cieczy ani gazów, dlatego dobrze nadaje się do wyrobu beczek. Drewno dębu szypułkowego stanowi bardzo cenny surowiec m.in. w przemyśle meblowym (meble, klepki podłogowe) oraz w budownictwie.
█ Leżące w wodzie (także w trwale mokrej glinie, piasku itp.) drewno dębu szypułkowego po kilkuset latach czernieje, przy czym, co niezwykle ciekawe, zachowuje ono większość swoich właściwości mechanicznych! Drewno takie określa się mianem "czarnego dębu" lub "polskiego hebanu". Czarny kolor jest wynikiem reakcji zawartych w drewnie garbników z solami żelaza. Wyłowione z wody około 2000-letnie pnie czarnych dębów można podziwiać m.in. w Ogrodzie Botanicznym w Krakowie.
█ Z moich obserwacji wynika, że drewno d. szypułkowego mimo swej twardości i trwałości jest zaskakująco kruche. Podczas tragicznego w skutkach ataku zimy 14.10.2009 to właśnie wśród dębów obserwowałem największy odsetek poważnych złamań gałęzi pod ciężarem mokrego śniegu.


  Inne informacje

█ Dęby wykazują stosunkowo dużą wrażliwość na różnego rodzaju infekcje grzybowe a także na mszyce, dlatego generalnie nie powinny być przycinane (oczywiście poza chorymi i uszkodzonymi gałęziami).
█ Ze względu na głęboki i bardzo rozbudowany system korzeniowy, powinno się bezwzględnie unikać przesadzania dębów!


  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...