Ostatnia
modyfikacja:
2013-08-10
Systematyka:
ROŚLINY / NACZYNIOWE / NASIENNE / NAGONASIENNE / IGLASTE / SOSNOWCE /
SOSNOWATE / Jodła / pospolita - kaukaska - olbrzymia - szlachetna - kalifornijska - ...
Licznik odwiedzin:
Roślina o właściwościach leczniczych
Roślina cieniolubna Roślina preferująca wilgotne gleby Roślina umiarkowanie mrozoodporna
GATUNEK
Jodła pospolita
(Abies alba)
ang. Silver Fir
inne nazwy: jodła biała
Podobne gatunki:
Jodła kaukaska
Jodła kalifornijska
Jodła olbrzymia
Gatunek rodzimy
Drzewo iglaste
zimozielone
Pokrój stożkowato-kolumnowy, wąski
H: 40-55(60)m
Φ: 1-1.5(2)m
Długość życia:
300-600(800)lat
Tempo wzrostu:
bardzo małe
Biotop:
lasy regla dolnego
Kwiaty:
1-p., wiatrop.
IV-V
Dekor.:
kora!, igły!, pokrój!, szyszki
Jodła pospolita
Cechy charakterystyczne:
Bardzo wysoki, wąskostożkowaty (lub nawet kolumnowy) pokrój,
u starszych drzew często
ze spłaszczonym wierzchołkiem
(tzw. "bocianie gniazdo").
Kora dość gładka, jasnopopielata
(do srebrzystobiałej).
Płaskie, niekłujące szpilki
zwężone u podstawy i osadzone krążkowato rozpostartą tzw. "stopką".
Szyszki podłużne, stojące, rozsypujące się na drzewie
(nie znajduje się szyszek pod drzewem).
 
Ciekawostki:
♦ Osiągająca do 60m wysokości jodła pospolita jest uznawana za najwyższe rodzime drzewo Europy. W przeszłości notowane były prawie 70m osobniki.
♦ 51-metrowa jodła pospolita rosnąca
w Świętokrzyskim Parku Narodowym
jest prawdopodobnie 3. najwyższym drzewem w Polsce (o ile istnieje).
♦ Chociaż termin świąteczna choinka
nie czyni rozróżnienia pomiędzy jodłą
i świerkiem (stosuje się tu oba drzewa),
to jednak jako "prawdziwe" choinki zwykło się uważać właśnie jodły
(głównie pospolitą i kaukaską), które
są uważane za drzewa szlachetniejsze
od świerków.
 
Grzyby:
mleczaj późnojesienny
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Większości z nas słowo jodła kojarzy się ze świętami Bożego Narodzenia, a dokładniej z obwieszoną rozmaitymi kolorowymi świecidełkami małą, świąteczną choinką. Skojarzenia te mogą wprowadzać w błąd, ponieważ tak naprawdę mamy tu do czynienia z prawdziwymi gigantami - drzewami osiągającymi nawet 60m wysokości i uznawanymi za najwyższe rodzime drzewa w Europie! Do dziś pamiętam swoje osłupienie, kiedy kilka lat temu w Bieszczadach po raz pierwszy stanąłem "twarzą w twarz" z jednym z takich gigantów. Drzewo mierzyło niecałe 40m wysokości, a wcale nie było najwyższe. Od tamtego czasu zawsze zwracam szczególną uwagę właśnie na jodły. I za każdym razem, kiedy przychodzi mi patrzeć na te piękne i niezwykłe drzewa, dochodzę do wniosku, że pod względem wrażenia wywieranego niebosiężną sylwetką nie mają one sobie równych...

Po tej krótkiej dygresji podajmy najważniejsze fakty dotyczące jodły pospolitej. Jest to bardzo wysokie, zimozielone drzewo iglaste posiadające typowy dla tej grupy, regularnie stożkowaty pokrój (przynajmniej u młodych drzew). Sylwetką jodła przypomina świerka i modrzewia, jednak w odróżnieniu od nich wierzchołek starych jodeł jest na ogół charakterystycznie spłaszczony, tworząc tzw. bocianie gniazdo. Dodatkowo pokrój starych drzew (zwłaszcza tych rosnących w górskich lasach) jest zwykle bardzo wąski, często niemal kolumnowy. Na tle innych drzew iglastych jodła pospolita wyróżnia się wyraźnie jasną, srebrzystopopielatą i stosunkowo gładką korą oraz stojącymi, przypominającymi z daleka świece szyszkami, które po dojrzeniu całkowicie rozpadają się na drzewie pozostawiając na gałęziach jedynie sterczące trzpienie (nigdy nie znajduje się pod drzewami całych szyszek!). Pojedyncze, zaokrąglone na końcach i przez to nie kłujące igły jodły są przeważnie ustawione grzebieniasto, a drewno wytwarza mniejszą ilość żywicy niż u świerka czy sosny.

W Polsce na niektórych obszarach górskich (np. w Tatrach) jodła pospolita wraz z bukiem i świerkiem tworzy lasy regla dolnego. Ze względu na bardzo duże wymagania środowiskowe oraz małą odporność na zanieczyszczenia powietrza drzewo to występuje u nas zdecydowanie rzadziej niż inne popularne drzewa iglaste, takie jak sosna czy świerk (nie dotyczy to całej Europy, w której poza bukiem, jodła jest najliczniej reprezentowanym gatunkiem drzewa). W pewnym stopniu do zmniejszenia populacji jodeł przyczynił się też człowiek, dla którego jodła zawsze była najcenniejszym rodzajem świątecznej choinki.


  Systematyka 

Jedyny rodzimy i równocześnie najczęściej występujący w Polsce gatunek jodły.
█ W odróżnieniu od świerka pospolitego, jodła pospolita jest gatunkiem mało zmiennym (stosunkowo jednolitym), nie tworzącym ras klimatycznych.

  Występowanie / Zastosowanie

Zasięg. Środkowa i południowa Europa (największy w ramach rodzaju). W Polsce swoim zasięgiem obejmuje około 1/3 powierzchni, występując głównie na południu kraju, a dokładniej w Sudetach, Karpatach, Górach Świętokrzyskich i na Roztoczu; na niżu posiada rozproszone stanowiska.
█ W Polsce przebiega naturalna granica północnego zasięgu jodły pospolitej; biegnie ona wzdłuż linii wyznaczonej przez Nową Sól, Ostrów Wlkp., Łódź, Lublin i Zamość.
Biotop. Lasy regla dolnego (500-1100 m.n.p.m.; w Tatrach sięga do 1450 m.n.p.m.), najczęściej wraz z bukiem i świerkiem, rzadziej z sosną, głównie na północnych i wschodnich stokach gór, gdzie panuje większa wilgotność powietrza. Gdzieniegdzie tworzy też lite drzewostany (np. w Górach Świętokrzyskich).
Preferencje. Drzewo bardzo wymagające. Lubi chłodne i wilgotne, próchnicze, dobrze napowietrzone gleby. Preferuje zacienienie (bardziej cieniolubny z polskich drzew jest jedynie cis) oraz miejsca o podwyższonej wilgotności, jednak źle rośnie na terenach okresowo zalewanych. Nie toleruje suszy, upałów, dużych mrozów ani wiosennych przymrozków. Podobnie jak świerk (a nawet jeszcze bardziej), jodła jest niezwykle wrażliwa na gazy przemysłowe oraz kwaśne deszcze. Duże wymagania i mała odporność na zanieczyszczenia powietrza sprawiają, że drzewo to stoi obecnie na granicy objęcia go ochroną gatunkową.
Długość życia i tempo wzrostu. Drzewo długowieczne, bardzo wolno rosnące (zwłaszcza przez pierwsze kilkanaście lat). Osiąga wiek 300-600(800) lat. W wieku 100-200 lat wysokość wynosi 30-40m, a pierśnica dochodzi do 1m.
█ Pod względem długowieczności jodła pospolita zajmuje trzecie miejsce w Polsce po cisie pospolitym i dębie szypułkowym. W warunkach puszczańskich drzewo to może dożywać nawet 800 lat.
█ Okres pędzenia rozpoczyna się około 15. roku życia i trwa w przybliżeniu 100 lat; po około 200 latach życia wzrost na wysokość praktycznie ustaje.
Zastosowanie. Ważne drzewo leśne, odgrywające dużą rolę w kształtowaniu klimatu i ogólnego ekosystemu. Drewno jodły znajduje zastosowanie w budownictwie i przemyśle meblowym. Jodła pospolita jest też drzewem najchętniej używanym w charakterze świątecznej choinki. Zastosowanie w miastach jest ograniczone dużymi wymaganiami siedliskowymi, w tym wyjątkową wrażliwością na zanieczyszczenia środowiska. Drzewo to jest także bardziej niż wszystkie inne narażone na wycinanie w grudniu.

Jodły pospolite Jodły pospolite Jodły pospolite
Ze względu na ponadprzeciętne rozmiary i charakretystyczny, wąskokolumnowy pokrój zakończony bocianim gniazdem,
rzadko rosnące na swoich naturalnych stanowiskach jodły pospolite stanowią jedyny w swoim rodzaju widok.

  Pokrój / Korzenie

Pokrój. Bardzo wysokie drzewo iglaste o typowym, regularnie wąsko-stożkowatym pokroju określanym mianem "choinki". Taki pokrój dotyczy głównie młodych drzew; starsze jodły posiadają zwykle charakterystycznie spłaszczony lub nawet nieco wklęsły wierzchołek nazywany bocianim gniazdem, a ich sylwetka często bywa wąsko-kolumnowa. Rozmiary. Wysokość 40-55(60)m. Średnica pnia 1-1.5(2)m.
█ Jodła pospolita jest uznawana za najwyższe i największe objętościowo (o największej miąższości strzały) rodzime drzewo Europy. Nieżyjąca już, legendarna jodła ze Schwarzwaldu mierzyła ponad 68m wysokości i prawie 12m obwodu pnia (Φ 3.80m), a miąższość jej strzały wynosiła 140m3! Istnieją także przekazy mówiące o istnieniu w przeszłości wielu innych osobników dochodzących do 70m wysokości i przekraczających (czasem nawet znacznie) 2.5m pierśnicy. W chwili obecnej jednak europejskie jodły zdają się być w odwrocie i wyraźnie ustępują świerkom, o czym świadczą dane zamieszczone w dodatku Rekordy. Poza dyskusyjną jodłą z ŚPN (patrz niżej), najwyższa notowana obecnie w Europie jodła pospolita mierzy 50.8m, podczas gdy znanych, ponad 50m świerków jest co najmniej kilka.
█ Najpotężniejszą notowaną w historii jodłą w Polsce była tzw. Gruba Jodła. Drzewo rosło do 1914 r. na stoku Babiej Góry i mierzyło ok. 60m wysokości oraz 6.76m obwodu pnia (Φ 2.15m)! Więcej informacji na ten temat - patrz punkt Wybrane okazy.
█ Mierząca 51m wysokości, około 290-letnia jodła pospolita rosnąca na zboczu góry Święty Krzyż w Świętokrzyskim Parku Narodowym jest prawdopodobnie 3. najwyższym drzewem w Polsce (źródło: NAJSTARSZE DRZEWA W POLSCE C. Pacyniak 1992, http://www.sp4namyslow.republika.pl/pomniki/pomniki_ciekaw.htm). Wszystko wskazuje na to, że może to być równocześnie jedna z najwyższych żyjących obecnie jodeł pospolitych w Europie (może, o ile jednak drzewo to w ogóle jeszcze istnieje, bo jak dotąd nie udało mi się dotrzeć do jego dokładnej lokalizacji i zweryfikować danych, a w w/w książce C. Pacyniaka z 1992 r. znajduje się wzmianka mówiąca o jego zamieraniu). Cezary Pacyniak w swoim przewodniku wskazuje na istnienie jeszcze jednej jodły pospolitej o wysokości 51m oraz czterech niewiele niższych osobników, mierzących odpowiednio 49m, 48m, 47m i 47m. Najwyższe drzewo (51m, wraz z dwoma innymi: 48m i 47m) rośnie w rezerwacie leśnym Łabowiec w woj. małopolskim, drugie co do wysokości (49m) - na zboczu Sokolicy w Pienińskim Parku Narodowym. W maju 2012 r., wraz z prowadzącym Bielską Szkołę Arborystyki Marcinem Szczotką miałem okazję podziwiać jodły rosnące niedaleko stoku Wielkiej Raczy w Beskidzie Żywieckim. Okazało się, że jedno z drzew mierzy aż 50.8m wysokości (PG+MSz, 2012, laser). To jednak chyba wyjątek. Generalnie wydaje się, że gatunek ten dorasta u nas do ok. 40(-45)m, ustępując zwykle o kilka (3-5) metrów rosnącym w podobnych warunkach świerkom pospolitym. Więcej informacji na ten temat - patrz punkt Wybrane okazy.
█ Najgrubsza w Polsce jodła pospolita rośnie w pobliżu miejscowości Pszczeliny w nadl. Stuposiany, gm. Lutowiska, woj. podkarpackie. Obwód jej pnia wynosi 5.17m (Φ 1.65m), a wysokość 40m. Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
Szczegóły pokroju. Pień długi, prosty i regularny (tzw. strzała), widoczny do samego wierzchołka, zawsze pojedynczy, u starych drzew rosnących w zwarciu bardzo wysoko oczyszczony z gałęzi (zwykle zdecydowanie wyżej niż u świerka), osiąga nawet do 1.5m średnicy. Korona młodych drzew regularnie stożkowata, bardzo gęsta i silnie ocieniająca glebę, z czasem staje się wąskojajowata lub cylindryczna, o spłaszczonym lub nawet nieco wklęsłym wierzchołku (tzw. bocianie gniazdo). Korona drzew rosnących w zwartych drzewostanach wykazuje tendencję do szybkiego tracenia dolnych gałęzi, staje się wąska i nieregularna, poniżej niej z pnia wyrastają często pojedyncze kępki gałęzi. Drzewa rosnące samotnie długo mają gałęzie do samej ziemi, a ich korona jest szersza i bardziej symetryczna. Konary niezbyt grube, wyrastające prostopadle do pnia w regularnych okółkach, u dołu prawie poziome (ich końce nie są tak bardzo łukowato wygięte ku górze jak u swierka), w miarę wzrostu wysokości coraz bardziej ukośnie wzniesione. Gałęzie w okolicach "bocianiego gniazda" proste i nienaturalnie długie.
Korzenie. W odróżnieniu od świerka, jodła jest drzewem korzeniącym się głęboko i mocno; posiada ona sercowaty system korzeniowy.

Zokalizuj na mapie Panoramio
Młoda jodła pospolita Pokrój jodły pospolitej
Pokrój jodły pospolitej
Jodła pospolita jest najwyższym rodzimym drzewem Europy - może ona osiągać nawet 60m wysokości! Pokrój młodych drzew jest długo regularnie
stożkowaty, niemal identyczny jak u świerka (u góry po lewo), jednak u starszych drzew dolne gałęzie opadają zwykle do dużej wysokości, ich korona
robi się wąskojajowata lub cylindryczna, a wierzchołek jest często spłaszczony i tworzy charakterystyczne dla jodły tzw. "bocianie gniazdo".

Młoda jodła pospolita Młoda jodła pospolita Pokrój jodły pospolitej - bocianie gniazdo
Jak powstaje bocianie gniazdo? Początkowo wiechchołek jodły jest wyprostowany podobnie jak u świerka (). Z czasem jednak następuje
stopniowy zanik wzrostu pędu wierzchołkowego, podczas gdy pędy boczne nadal rosną w normalnym, a więc dużo szybszym tempie. Powoduje to,
że górne gałęzie starych jodeł wydają się nienaturalnie długie. Proces ten prowadzi w końcowej fazie właśnie do powstawania bocianich gniazd.

  Wybrane okazy

Gruba Jodła. O Grubej Jodle można powiedzieć, że była prawdziwą królową polskich drzew. Rosła ona na północnym stoku Babiej Góry na wys. 860 m.n.p.m. Drzewo mierzyło ok. 60m wysokości i, wg pomiarów znanego polskiego podróżnika i botanika Hugona Zapałowicza, posiadało pień o obwodzie równym 6.76m (Φ 2.15m)! W 1914 r., po 400, a być może nawet ponad 600 latach życia i przetrwaniu w tym czasie setek potężnych wichur, to jedno z najwspanialszych polskich drzew wszechczasów zostało w końcu powalone przez wiatr. W znacznym stopniu przyczynił się do tego zapewne duży otwór w pniu, wypalony przez chroniących się przed chłodem i deszczem pasterzy. Dziś Grubą Jodłę upamiętnia wykuta w 1960 r. i stojąca na Przełęczy Jałowieckiej kamienna kopia fragmentu jej pnia.

Gruba Jodła
Gruba Jodła


Zobacz pozostałe wybrane okazy...


  Kora

Kora jodły pospolitej jest bardzo charakterystyczna. Długo pozostaje ona gładka i bardzo jasna - srebrzystopopielatobiała, tylko u starych drzew staje się bardzo płytko, tarczkowato spękana na odpadające poletka i nieco ciemniejsza - popielatoszara. Zawiera pęcherzyki wypełnione płynną żywicą (w odróżnieniu od bezżywicznego drewna!).

Kora młodej jodły pospolitej Kora jodły pospolitej Kora jodły pospolitej
Kora jodły pospolitej jest zawsze jasna i stosunkowo gładka
(po lewo kora młodego, zaledwie kilkuletniego drzewka,
w środku - kilkunastoletniego, po prawo - starego drzewa).

  Pędy i pąki

Młode pędy szarobrązowe, lekko błyszczące, owłosione. Pąki jajowate, brązowe do czerwonobrunatnych, nie żywicujące.

Pąki jodły pospolitej

  Liście

Szpilkowate, dość krótkie - długości 1.5-3cm, płaskie, tępe lub z lekkim wcięciem na wierzchołku (nie kłujące), z góry błyszcząco ciemnozielone, od spodu z dwoma białymi paskami, giętkie (nie miękkie, ale też nie przesadnie sztywne). Ustawienie: grzebieniaste, dość luźne i niesymetryczne, na dobrze oświetlonych gałązkach czasami promieniste. Igły są zwężone u podstawy i osadzone na gałęzi krążkowato rozszerzoną nasadą (tzw. stopką). Okres występowania: cały rok (roślina zimozielona). Trwałość igieł 5-7(10) lat.
█ Po zasuszeniu igły jodeł utrzymują się znacznie dłużej niż u świerków, co jest wykorzystywane w świątecznych choinkach.

Młode igły są soczyście jasnozielone,
dużo jaśniejsze niż dojrzałe.
Igły jodły pospolitej
Igły jodły pospolitej Igły jodły pospolitej
Pojedyncze, płaskie i niekłujące igły jodły pospolitej są przeważnie ustawione grzebieniasto.
Na gałęzi są one osadzone krążkowato rozszerzoną nasadą - tzw. stopką, a od spodu posiadają
dwa wyraźne, białe paski.

  Kwiaty

Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne, zebrane w szyszeczki na zeszłorocznych pędach głównie w górnej części korony. Męskie szyszeczki jajowate, małe - długości 2-3cm, żółte, osadzone pojedynczo w kątach igieł. Żeńskie szyszeczki walcowate, nieco większe - długości 2-6cm, wyprostowane, zielonawe. Okres kwitnienia: IV-V.
█ Mimo, że kwiaty jodły pospolitej, jak zresztą wszystkich drzew iglastych, są wiatropylne, to drzewo to jest miododajne. Miód powstaje ze spadzi tworzonej w dużych ilościach przez mszyce.


  Owoce i nasiona

Drzewo nie tworzy owoców (roślina nagonasienna). Szyszki bardzo dekoracyjne: stojące, walcowate (w kształcie "cygaro"), duże - długości 10-15cm, jasnobrunatne, po dojrzeniu rozsypują się na drzewie tak, że pozostaje po nich na gałęzi jedynie sterczący w górę trzpień stanowiący oś szyszki (dlatego właśnie nigdy nie znajduje się na ziemi całych szyszek jodeł, a tylko pojedyncze łuski). O ile u świerka pospolitego szyszki wyrastają głównie w górnej części korony, ale mniej licznie także na środkowych a nawet dolnych gałęziach, to u jodły pospolitej tworzą się one wyłącznie w okolicach wierzchołka drzewa. Ponieważ równocześnie jodły rozpoczynają wytwarzanie szyszek w wieku co najmniej 30-40 lat, a jak wyżej podano szyszki nigdy nie opadają w całości, ich obserwacja jest bardzo utrudniona i najczęściej wymaga zastosowania lornetki lub lunety. Łuski wspierające szyszek są dłuższe od nasiennych. Każda łuska nasienna zawiera dwa duże (do 1cm), trójkątnojajowate nasiona opatrzone szerokim, dwa razy dłuższym niż nasienie, purpurowożółtym skrzydełkiem. Okres dojrzewania nasion: IX-X. Nasiona dojrzewają jesienią pierwszego roku.
█ Wolno rosnąca jodła pospolita zaczyna wytwarzać szyszki w wieku 30-40 lat, w zwartym drzewostanie - w wieku 60-70 lat. Obfite lata nasienne przypadają co 3-5 lat, w górach co 5-8 lat.

Szyszki jodły pospolitej Szyszki jodły pospolitej Łuski z szyszek jodły pospolitej
Po dojrzeniu szyszki całkowicie rozsypują się na drzewie,
pozostawiając na gałęzi jedynie sterczący pionowo trzpień.
Pod drzewem znajduje się tylko opadłe łuski szyszek.


Stojące szyszki jodeł przypominają świece.
Tworzą się one prawie wyłącznie w okolicach
wierzchołka drzewa.

  Drewno

Białe z szarawym lub zielonkawym odcieniem, o niezabarwionej twardzieli, w odróżnieniu od drewna sosnowego, świerkowego i modrzewiowego nie zawiera przewodów żywicznych i dlatego nie posiada też połysku, jest lekkie (~0.45 kg/dm3), miękkie i elastyczne, nieco mniej trwałe niż świerkowe, łupliwe, mało kurczliwe, szybko schnące, wykazuje tendencję do łatwego paczenia się, jest łatwo zapalne, dobrze się barwi, źle natomiast poleruje i hebluje, jest dość odporne na niekorzystne warunki pogodowe, zaraz po ścięciu wydziela zapach wanilii (brak żywicy). Z powodu wad, a także ze względu na trudności w uprawie (patrz Preferencje), drewno jodły ma mniejsze znaczenie gospodarcze niż sosnowe czy świerkowe. Jest używane głównie w stolarstwie, budownictwie, przemyśle zapałczanym i papierniczym, do produkcji beczek, pudeł rezonansowych instrumentów muzycznych itp.
█ Dorodna jodła pospolita dostarcza aż do 60m3 drewna.
█ Drewno starych jodeł (zwłaszcza w Bieszczadach) powoduje bardzo szybkie tępienie zębów pił łańcuchowych.


  Inne informacje

█ Jodła pospolita jest rośliną leczniczą. Z jej zbieranych jesienią lub zimą gałązek i igieł produkuje się specjalne olejki eteryczne stosowane m.in. do nacierania ciała przy bólach reumatycznych oraz używane przy inhalacji w stanach zapalnych gardła i oskrzeli.


  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...