Ostatnia
modyfikacja:
2015-08-30
Systematyka:
ROŚLINY / NACZYNIOWE / NASIENNE / OKRYTONASIENNE / (ROSOPSIDA) / ŚLAZOWCE /
LIPOWATE / Lipa - Juta - ...
Licznik odwiedzin:
Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków o właściwościach leczniczych
Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków umiarkowanie światłolubnych Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków preferujących wilgotne gleby Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków (bardzo) mrozoodpornych
RODZAJ
Lipa
(Tilia)
ang. Lime, Linden, Basswood
Zawiera:
ok. 40 gatunków
w tym rodzimych w Polsce:
2
Ciekawostki:
♦ Lipy szerokolistna i drobnolistna są drugimi po dębach najdłużej żyjącymi europejskimi drzewami liściastymi w Europie.
♦ Z lipowego drewna został wykonany przez Wita Stwosza słynny ołtarz w Kościele Mariackim w Krakowie.
♦ Porosty rosnące na pniach lip są uważane za bioindykator czystości powietrza.
 
Cechy charakterystyczne:
Liście często z niesymetryczną - sercowatą lub skośną nasadą,
pod spodem gwiazdkowato owłosione.
Niewielkie, żółtobiałe kwiaty,
zebrane po kilka do kilkanastu sztuk
w wierzchotki, bardzo miododajne
(miód lipowy). Do długich szypuł kwiatostanów przyrośnięte są duże, języczkowate, jasnozielone podsadki.
Małe, kuliste orzeszki, okryte zdrewniałą skorupką (czasem żebrowane), zwisające po kilka(naście) sztuk na długiej szypule przyrośniętej
do języczkowatej podsadki.
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Rodzaj wysokich i okazałych drzew liściastych, posiadających zazwyczaj gruby pień i szeroką, kopulasto wysklepioną koronę. Słynące z długowieczności lipy cieszą się szacunkiem niewiele mniejszym niż dęby. Niektóre gatunki, jak na przykład rodzime w Polsce lipy drobnolistna i szerokolistna, dożywają bez trudu ponad 500 lat i tym samym są drugimi (po dębach) najdłużej żyjącymi drzewami liściastymi w Europie. Jasne i miękkie drewno lipowe jest wprawdzie zdecydowanie mniej trwałe niż dębowe (prawdopodobnie od lipowego drewna pochodzi znane chyba każdemu negatywne określenie "lipa", oznaczające coś o mizernej jakości), jednak ze względu na swoją niezwykłą plastyczność, daje się bardzo łatwo formować i stanowi wyśmienity materiał rzeźbiarski i modelarski. Głównym znakiem rozpoznawczym lip są ich sercowate liście. W zależności od gatunku (odmiany) mogą się one różnić pewnymi detalami, jednak ich charakterystyczny, szeroko-sercowaty kształt z lekko niesymetryczną nasadą obowiązuje dla całego rodzaju. Lipy to jedne z najważniejszych drzew pszczelarskich (w Polsce - najważniejsze). Zebrane w kilkukwiatowe wierzchotki, żółtobiałe, mocno pachnące kwiaty lip należą do najbardziej miododajnych i najliczniej odwiedzanych przez pszczoły, które wytwarzają z nich słynny miód lipowy. Obok liści, także i kwiaty stanowią dobrą cechę rozpoznawczą rodzaju, ponieważ są osadzone na posiadających bardzo charakterystyczny, języczkowaty kształt, dużych, jasnozielonych podsadkach. Podsadki długo utrzymują się na drzewie, po czym opadają wraz z owocami, którymi u lip są niepozorne, kuliste orzeszki okryte zdrewniałą łupinką. Lipy to ważne drzewa leśne i polne, ale też jedne z najpopularniejszych drzew ozdobnych. Są one często sadzone w parkach i ogrodach, wzdłuż dróg, przy kościołach, na cmętarzach itp. Obsadzone kilkusetletnimi drzewami słynne aleje lipowe należą do najpiękniejszych w Europie. Przemysłowe znaczenie lip jest związane głównie z pszczelarstwem, rzeźbiarstwem, modelarstwem i ziołolecznictwem.

Od niepamiętnych czasów lipy cieszą się u ludzi szczególną sympatią i są uważane za jedne z najszlachetniejszych drzew. Zajmują one drugie po dębach miejsce pod względem ilości pomników przyrody w Polsce. Także ilość poświęconych lipom utworów w polskiej literaturze jest duża; do najbardziej znanych należy niewątpliwie fraszka Jana Kochanowskiego p.t. Na lipę:

Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!
Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie, (...)

O lipach pisali również m.in. Juliusz Słowacki, Maria Konopnicka i Ignacy Krasicki, a także wielu zagranicznych poetów i pisarzy.
█ Lipy są uważane za drzewa obdarzone dobrą energią, pozytywnie wpływające na psychiczne i fizyczne zdrowie człowieka.
█ U Słowian i Germanów lipy były uważane za drzewa święte, chroniące m.in. przed piorunami i złymi mocami. Przekonanie to przejęli potem chrześcijanie, którzy często wieszali na lipach figurki Matki Boskiej i budowali pod lipami kapliczki.

  Systematyka 

Rodzaj obejmuje około 40 gatunków, z których w Polsce rodzime są dwa: lipa drobnolistna (T. cordata) i lipa szerokolistna (T. platyphyllos). Oba gatunki spontanicznie krzyżują się ze sobą dając w wyniku mieszańca o cechach pośrednich - lipę holenderską (T. europaea Pallida). Uprawiamy ponadto kilkanaście obcych gatunków i odmian lip - m.in. często sadzone w parkach lipy srebrzystą (T. tomentosa - liście pokryte od spodu gęstym, srebrzystobiałym kutnerem) oraz krymską (T. x euchlora - liście wyjątkowo błyszczące). Do ciekawych, aczkolwiek bardzo rzadko (tylko w ogrodach botanicznych?) spotykanych u nas gatunków należy lipa amerykańska (T. americana) - drzewo o sercowatych liściach osiągających 20cm długości (ze względu na rozmiary przypominają one liście surmii).
█ Dwie główne sekcje rodzaju to Tilia (m.in. l. drobnolistna, szerokolistna, holenderska i krymska) i Astrophilyra (m.in. l. amerykańska i srebrzysta).

  Gatunki szczegółowo opisane w serwisie 

Lipa drobnolistna Wysokie i bardzo okazałe drzewo liściaste o grubym pniu oraz gęstej, szerokiej, kopulasto wysklepionej koronie. Od niepamiętnych czasów lipy cieszą się u ludzi dużym szacunkiem i sympatią. W pewnej mierze wynika to zapewne z ich długowieczności; są one drugimi (po dębach) najdłużej żyjącymi drzewami liściastymi w Europie. Bez trudu osiągają wiek 300-500 lat, a wyjątkowo zdarzają się nawet dwa razy starsze osobniki. Znane z miękkości i wyjątkowej plastyczności, jasne drewno lipowe jest mimo swojej małej trwałości bardzo cenione i stanowi jeden z najlepszych materiałów stosowanych w rzeźbiarstwie i modelarstwie. Wielu ludzi rozpoznaje lipy po ich sercowatych liściach. U lipy drobnolistnej są one gwiazdkowato owłosione od spodu, przy czym, co bardzo ważne w procesie identyfikacji, kępki włosków mają rudobrązowy kolor. Jest to dobra cecha rozpoznawcza, pozwalająca odróżnić lipę drobnolistną od bardzo podobnej do niej lipy szerokolistnej, u której kępki włosków są kremowobiałe. Kolejnym znakiem rozpoznawczym lip są bardzo licznie tworzone, niezbyt duże, żółtobiałe kwiaty. Są one zebrane po kilka sztuk w wierzchotki osadzone na charakterystycznych, języczkowatych, jasnozielonych podsadkach. Kwiaty te są jednymi z najbardziej miododajnych, a produkowany z nich miód lipowy należy do najlepszych pod względem zarówno odżywczym jak i smakowym. Owoce lip wyglądają niepozornie. Są to osadzone na długich szypułkach, małe, kuliste orzeszki otoczone zdrewniałą skorupką. W odróżnieniu od lipy szerokolistnej, u lipy drobnolistnej nie mają one wyraźnych żeberek, a ich delikatna skorupka bez trudu daje się rozgnieść w palcach. Kryterium identyfikacji oparte na orzeszkach ma tę przewagę nad porównywaniem liści, że pozwala odróżnić oba gatunki nawet w okresie bezlistnym (ponieważ orzeszki nie kiełkują tego samego roku, pod drzewami zawsze można znaleźć kilka z nich).
Więcej informacji...

Lipa szerokolistna Bardzo wysokie i wyjątkowo okazałe drzewo liściaste o grubym, prostym pniu oraz gęstej i szerokiej, kopulasto wysklepionej koronie. Od opisanej wcześniej lipy drobnolistnej gatunek ten różni się tylko nielicznymi i niewidocznymi na pierwszy rzut oka detalami. Najważniejsze z nich to większe i nieco jaśniejsze liście, posiadające pod spodem kremowobiałe kępki włosków (w miejsce rudych włosków występujących u lipy drobnolistnej) oraz minimalnie większe orzeszki, które w odróżnieniu od występujących u lipy drobnolistnej są wyraźnie żebrowane i mają twardą skorupkę. Dyskusyjna pozostaje kwestia porównania wielkości drzew obu gatunków. Zgodnie z przeważającą częścią literatury, lipa szerokolistna osiąga nieco większą wysokość niż drobnolistna, natomiast średnica pnia i konarów u obu gatunków jest zbliżona.
Więcej informacji...

  Występowanie

Zasięg. Strefa umiarkowana półkuli północnej (wyjątek w rodzinie lipowatych), w tym Azja, Europa (jedne z ważniejszych europejskich drzew!) i Ameryka Północna.
Biotop. Na stanowiskach naturalnych lipy rosną zwykle pojedynczo lub w niewielkich grupach, najczęściej jako domieszka w ciepłych lasach liściastych i mieszanych oraz w zadrzewieniach śródpolnych. Preferencje. W większości drzewa preferujące gleby lekkie, żyzne i wilgotne (suszę lepiej znoszą gatunki o liściach pokrytych kutnerem) oraz słoneczne lub półcieniste stanowiska (rzadziej zacienione - np. l. szerokolistna), mrozoodporne. Zmorą lip są liczne atakujące je szkodniki (głównie przędziorki /nazywane potocznie czerwonymi pajączkami/, mszyce i szpeciele; na słodkiej wydzielinie mszyc rozwijają się tworzące czarny nalot grzyby sadzakowe) oraz mała odporność na zanieczyszczenia środowiska; jednym z wyjątków jest tu lipa srebrzysta.
Długość życia i tempo wzrostu. Lip słyną z długowieczności. Rodzime w Polsce T. cordata i T. platyphyllos dożywają 300-600(1000) lat i są drugimi po dębach najdłużej żyjącymi europejskimi drzewami liściastymi. Ich tempo wzrostu na bogatych glebach jest szybkie.
█ Wiek rosnącej w Oberbayern w Niemczech lipy drobnolistnej o nazwie Tassilo-Linde jest szacowany na 1200 lat; jest to prawdopodobnie najstarsza lipa w Europie. Także w Niemczech, dokładniej w Rheinland-Pfalz, rośnie około 1000-letnia lipa Schiemsheimer Effe.
█ Najstarszą (także najgrubszą) lipą w Polsce jest lipa drobnolistna rosnąca we wsi Cielętniki (gm. Dąbrowa Zielona, woj. śląskie). Drzewo to liczy ponad 530 lat. Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.

  Zastosowanie

Ważne drzewa leśne i polne, podstawowe dla pszczelarstwa (odpowiednio zestawione gatunki kwitną przez 2-3 miesiące!), sadzone też bardzo często jako ozdobne (aleje lipowe, kościoły, parki itp.), wreszcie dostarczające cennego drewna (szczególnie dla rzeźbiarstwa). Kwiaty lip są szeroko stosowane w ziołolecznictwie, wytwarza się z nich także ziołową herbatę. Z nasion produkuje się olej jadalny.

/ →→
W Polsce lipy są w pewien sposób związane z kultem religijnym. Bardzo często można zobaczyć zawieszone na nich kapliczki, święte obrazy itp. Są to też drzewa niezwykle popularne przy kościołach i na cmentarzach. Tradycja ta może wywodzić się jeszcze z czasów prasłowiańskich, kiedy to lipy były uważane za drzewa święte. Zdjęcie po prawej stronie przedstawia słynną lipę Marysieńkę, rosnącą
przy kościele w Dobczycach niedaleko Krakowa (obwód pnia ok. 5m).

  Pokrój / Korzenie / Kora

Pokrój. Rodzaj zawiera wyłącznie drzewa (brak w nim krzewów). Zwykle są to wysokie i okazałe drzewa liściaste o grubym i prostym, często wielokrotnym pniu i szerokiej, gęstej, kopulasto wysklepionej koronie. Dolne gałęzie starych drzew u wielu gatunków malowniczo zwieszają się do samej ziemi. Lipy szerokolistna i drobnolistna należą do największych drzew w Polsce. █ Najgrubszą (i równocześnie najstarszą) lipą w Polsce jest lipa drobnolistna rosnąca we wsi Cielętniki (gm. Dąbrowa Zielona, woj. śląskie). Obwód jej pnia wynosi prawie 11m, a wysokość - ok. 29m. System korzeniowy sercowaty, stosunkowo głęboki i mocny, wytwarzający odrośla. Kora u większości gatunków gęsto pokryta siecią rozgałęziających się podłużnych, niezbyt głębokich listewek.

Lipa drobnolistna - pokrój Lipa szerokolistna - pokrój Dzięki charakterystycznie
zwieszającym się dolnym konarom
i wyraźnie zaznaczonemu wierzchołkowi,
korona młodych lip przyjmuje często
formę przypominającą kształtem swój liść.
Lipa drobnolistna - pokrój
Zarówno lipa drobnolistna (), jak i szerokolistna () to wysokie i bardzo okazałe drzewa liściaste.

Kora lipy drobnolistnej Kora lipy szerokolistnej
Brunatnoszara kora lipy drobnolistnej (po lewo), podobnie jak szerokolistnej (po prawo)
jest podłużnie, listewkowato spękana. Gęste bruzdy nie są zbyt głębokie.

  Wybrane okazy

Lipa krymska Witosław w Przyszowicach w woj. śląskim. Obwód pnia: 7.16m2.28m) (PG+BM, 2013). Jest to zapewne jedna z najgrubszych lip krymskich w Polsce. Dzięki charakterystycznemu pniu drzewo posiada bajkowy pokrój.

Lipa krymska Witosław Lipa krymska Witosław

Lipy w Parku Oliwskim w Gdańsku. W parku tym znajduje się alejka złożona z niewielkich lip o wyjątkowo dziwnym pokroju. Drzewa te zostały w specyficzny sposób poprzycinane, co dało fantastyczny efekt widoczny na zdjęciach poniżej.

Lipy w jednej z alejek w Parku Oliwskim w Gdańsku Lipy w jednej z alejek w Parku Oliwskim w Gdańsku

  Pędy i pąki

Pędy obłe. Pąki jajowate, tępe lub lekko zaostrzone, okryte dwiema albo trzema przeważnie nierównymi łuskami, czerwone lub czerwonobrązowe (rzadziej oliwkowozielone).

Pąki lipy drobnolistnej Pąki lipy szerokolistnej
Pąki lip są zazwyczaj okryte dwiema lub trzema nierównej wielkości łuskami, zabarwionymi
na żółtobrązowy lub czerwony kolor (na zdj. obok pąki lipy drobnolistnej i szerokolistnej).

  Liście

Blaszkowate, pojedyncze. Blaszka szerokojajowata, przeważnie o niesymetrycznej - sercowatej lub skośnej nasadzie i zaostrzonym wierzchołku, na brzegu ostro i gęsto piłkowana, w zależności od gatunku o rozmiarach od kilku do dwudziestu kilku cm. Jedne z największych liści tworzy lipa amerykańka (inaczej wielkolistna - T. americana syn. T. neglecta); osiągają one ponad 20cm długości i podobną szerokość. Z wierzchu blaszka zielona do ciemnozielonej, bardzo delikatnie owłosiona, od spodu przeważnie z gwiazdkowatymi kępkami włosków w kątach nerwów (u lipy srebrzystej występuje równomierne, filcowate owłosienie całej dolnej powierzchni liścia); kolor tych włosków zależy od gatunku i jest jedną z ważnych cech identyfikacyjnych. Ustawienie: skrętoległe na dość długich ogonkach. Okres występowania: liście opadają na zimę. Jesienią u wszystkich gatunków przebarwiają się na żółto.

Główna różnica pomiędzy liśćmi lipy drobnolistnej i szerokolistnej
dotyczy koloru włosków na spodniej stronie blaszki; u lipy drobnolistnej
są one rudobrązowe (po lewo), u szerokolistnej - białe (po prawo):
Kształt blaszki liściowej poszczególnych gatunków lipy
jest dość podobny; jest ona zaostrzona i posiada zwykle sercowatą,
niesymetryczną nasadę. Wyraźne różnice dotyczą raczej spodniej strony
blaszki liściowej. Przykładowo jedna z najlepszych metod odróżnienia
lipy szerokolistnej od podobnej do niej lipy drobnolistnej polega na
porównaniu koloru kępek włosków w kątach nerwów na spodzie liści.
Włoski te u lipy drobnolistnej (u góry po lewo) są rudobrązowe,
podczas gdy u szerokolistnej (u góry po prawo) mają one śnieżnobiałe
lub kremowe zabarwienie. Z kolei liście lipy srebrzystej (węgierskiej)
są od spodu jednolicie pokryte gęstym, białym filcem
(u dołu w środku).

Liście lipy amerykańskiej
Liście lipy drobnolistnej Liście lipy szerokolistnej
Liście lipy srebrzystej Liście lipy krymskiej
Liście lipy amerykańskiej wyróżniają się
dużymi rozmiarami. Osiągają one ponad 20cm długości
przy niewiele mniejszej szerokości.
U lipy srebrzystej (węgierskiej) spodnia
strona blaszki jest równomiernie pokryta
białym, filcowatym owłosieniem.
Liście lipy krymskiej posiadają
wysoki połysk.

  Kwiaty

Obupłciowe, owadopylne i bardzo miododajne, zebrane po kilka do kilkunastu sztuk w zwisające (tylko u l. drobnolistnej sterczące), wierzchotkowate lub baldaszkowate kwiatostany, których długie szypuły są zrośnięte z charakterystycznie wydłużoną, dużą, języczkowatą podsadką. Pojedyncze kwiaty nieduże, żółtawobiałe, posiadające podwójny, 5-krotny, wolnopłatkowy okwiat, 1-słupkowe, z licznymi pręcikami, intensywnie pachnące. Okres kwitnienia: zależny od gatunku, zwykle po rozwinięciu się liści. Najwcześniej - na początku czerwca zakwita lipa szerokolistna; kwiaty lipy drobnolistnej rozwijają się zwykle około 2-3 tygodni później, czyli w drugiej połowie czerwca.
█ W kwiatach niektórych gatunków lip (np. drobnolistnej) występują dodatkowe, płonne pręciki przekształcone w płatki. Są one nazywane prątniczkami.
█ Lipy należą do najbardziej miododajnych roślin w Polsce.

Kwiaty lipy drobnolistnej Kwiaty lipy szerokolistnej
Niewielkie, żółtobiałe kwiaty lip są zebrane po kilka sztuk w wierzchotkowate kwiatostany
zrośnięte z charakterystyczną, języczkowatą, jasnozieloną podsadką. Wydzielają one
przyjemny zapach, dzięki czemu są bardzo lubiane przez zapylające je pszczoły
(miód lipowy). Na zdjęciach od lewej kwiaty lipy drobnolistnej i szerokolistnej.

  Owoce i nasiona

1-nasienne (rzadziej 2- lub 3-nasienne), małe, kuliste orzeszki okryte zdrewniałą skorupką. Okres dojrzewania owoców: jesień.

Owoce lipy drobnolistnej Owoce lipy szerokolistnej Owoce lipy amerykańskiej
Jedna z metod odróżnienia lipy drobnolistnej od szerokolistnej (poza wspomnianym badaniem
koloru włosków na liściach) polega na sprawdzeniu żebrowania i twardości orzeszków.
Orzeszki lipy drobnolistnej () posiadają nieżebrowaną (co najwyżej lekko kanciastą)
powierzchnię i dość miękkią łupinę, podczas gdy u lipy szerokolistnej () są one
wyraźnie żebrowane i bardzo twarde (nie dają się zgnieść w palcach).
Lipa amerykańska posiada nie tylko
bardzo duże liście, ale też podsadki jej owoców
(i kwiatostanów) są o wiele większe
niż u poprzednich gatunków. Nie posiadające
żeberek orzeszki lipy amerykańskiej
są filcowato owłosione.

  Drewno

Jasne, białożółtawe o słabym, jedwabistym, czasem lekko różowawym połysku, posiada twardziel, która jednak optycznie nie odróżnia się od bielu, jest bardzo miękkie, mało wytrzymałe i nietrwałe, dość lekkie (~0.5 kg/dm3), łatwo schnie, nie wykazuje tendencji do paczenia się ani pękania, niewiele zmienia rozmiary wraz ze zmianą temperatury i wilgotności ("mało pracuje"), jest drobnoziarniste, łatwe w obróbce, bardzo dobrze się barwi i nasyca, jest łatwo zapalne. Z uwagi na miękkość, nietrwałość i bardzo małą wytrzymałość, drewno lipy zupełnie nie nadaje się do celów budowlanych, za to dzięki swojej niezwykłej plastyczności stanowi ono idealny surowiec w rzeźbiarstwie i modelarstwie, jest także używane do wyrobu instrumentów muzycznych, przyrządów kreślarskich, zabawek, zapałek itp. Drewno lipowe daje doskonałej jakości, jednolity i drobnoziarnisty węgiel drzewny (choć w bezpośrednim użyciu stanowi słaby materiał opałowy).