Ostatnia
modyfikacja:
2014-08-27
Systematyka:
ROŚLINY / NACZYNIOWE / NASIENNE / OKRYTONASIENNE / (ROSOPSIDA) / RÓŻOWCE /
RÓŻOWATE / Róża - Śliwa - Wiśnia - Brzoskwinia - Jabłoń - Grusza - Głóg - Jarząb - Czeremcha - Jeżyna / Malina - Poziomka - ...
Licznik odwiedzin:
Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków jadalnych
Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków (bardzo) światłolubnych
RODZAJ
Jarząb
(Sorbus)
ang. Rowan
Zawiera:
60(200) gatunków
w tym rodzimych w Polsce:
5-8
Gatunki:
Jarząb pospolity
Jarząb
pospolity

Sorbus
aucuparia

Jarząb szwedzki
Jarząb
szwedzki

Sorbus
intermedia



Jarząb
brekinia

Sorbus torminalis


Jarząb
domowy

Sorbus domestica


Jarząb
mączny

Sorbus aria



...
Cechy charakterystyczne:
♦ Liście o piłkowanym brzegu.
♦ Kwiaty drobne, najczęściej białe, nieprzyjemnie pachnące, zebrane
w bogate podbaldachy.
Jarzębina - baldachowate owocostany z małymi, kulistymi
lub owalnymi, zwykle czerwonymi lub pomarańczowymi owocami przypominającymi korale

(główne gatunki).
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Rodzaj obejmujący głównie nieduże drzewa oraz krzewy liściaste. Wyróżniają się one przede wszystkim baldachowatymi owocostanami złożonymi z małych, jabłkowatych owocków, które u większości gatunków są efektownie zabarwione na błyszczącoczerwony lub pomarańczowy kolor. To właśnie te dekoracyjne owocostany, popularnie nazywane jarzębiną czynią z jarząbów jedne z najbardziej lubianych roślin ozdobnych, często sadzonych w obejściach domów, ogrodach, parkach, na osiedlach, przy drogach itp.

  Systematyka 

Rodzaj jarząb jest dość liczny gatunkowo - obejmuje on co najmniej 80 gatunków, a według niektórych źródeł liczba ta może sięgać nawet 200. Do tego dochodzi ogromna ilość odmian i form (tworzących także rozmaite rasy geograficzne) powstałych zarówno spontanicznie na skutek naturalnej tendencji gatunków jarząba do krzyżowania się, jak i sztucznie wyhodowanych. Wykazują one bardzo dużą zmienność formy i niejednokrotnie sprawiają sporo trudności przy klasyfikacji czy identyfikacji nawet specjalistom. Aby nieco ułatwić poruszanie się po tak rozbudowanym rodzaju, gatunki jarząba są często grupowane w podrodzajach różniących się głównie kształtem i owłosieniem liści oraz budową owoców; jeden z takich podziałów przedstawia poniższa tabela:

P o d r o d z a j Przykładowi przedstawiciele Cechy charakterystyczne Występowanie Uwagi
Sorbus subgenus Sorbus jarząb pospolity
(S. aucuparia)
Liście pierzasto złożone,
zwykle nieowłosione,
owocolistki niezrośnięte
Strefa chłodna i umiarkowana
półkuli północnej
Główny, najbardziej reprezentatywny podrodzaj
Sorbus subgenus Aria jarząb mączny
(S. aria)
Liście pojedyncze,
gęsto owłosione od spodu,
owocolistki niezrośnięte
Strefa umiarkowana Europy i Azji
Sorbus subgenus Cormus jarząb domowy
(S. domestica)
Liście pierzasto złożone,
podobne do występujących
w podrodzaju subgenus Sorbus, owocolistki zrośnięte
Północna Afrka oraz cieplejsze rejony Europy i zachodniej Azji Podrodzaj obejmujący
tylko jeden gatunek
Sorbus subgenus Torminaria jarząb brekinia
(S. torminalis)
Liście pojedyncze,
dłoniasto klapowane, podobne
do występujących u klonów, owocolistki niezrośnięte
Strefa umiarkowana w Europie, północna Afrka, Kaukaz Podrodzaj obejmujący
tylko jeden gatunek.
Brekinia jest w zasadzie jedynym gatunkiem jarząba nie wykazującym tendencji do krzyżowania się.
Sorbus subgenus Chamaemespilus jarząb nieszpułkowy
(S. chamaemespilus)
Krzew, liście pojedyncze, nieowłosione, kwiaty różowe Góry południowej Europy Podrodzaj obejmujący
tylko jeden gatunek
Sorbus Hybrids jarząb szwedzki
(S. intermedia),
jarząb górski
(S. mougeotii),
jarząb pośredni
(S. hybrida)
Mieszańce posiadające generalnie
bardzo zmienne cechy, zwykle
w dużym stopniu pośrednie między gatunkami rodzicielskimi.
Głównie Europa i Azja Duży zbiór gatunków mieszańcowych

W Polsce naturalnie występuje 5-8 gatunków jarząba, z których zdecydowanie najczęściej spotykany jest zwany popularnie jarzębiną jarząb pospolity (S. aucuparia) - niewielkie drzewo z pierzasto złożonymi, nieowłosionymi liśćmi. Wysoko w górach rośnie lekko skarłowaciały podgatunek górski jarząbu pospolitego (S. aucuparia ssp. glabrata). Gatunki jarząba krzyżują się ze sobą, ale także dają wiele mieszańców międzyrodzajowych (m.in. z aroniami, głogami i gruszami). Ostatnio coraz częściej sadzi się (zwłaszcza w miastach) pochodzącego głównie ze Skandynawii, ale posiadającego także i w Polsce swoje nieliczne stanowiska naturalne jarząba szwedzkiego (S. intermedia). Drzewo to jest naturalnym mieszańcem jarząba pospolitego i mącznego. Wyróżnia się przede wszystkim pojedynczymi, pierzasto klapowanymi liśćmi, które z góry posiadają dość charakterystyczne, ciemno niebieskozielone zabarwienie, a od spodu są pokryte szarobiałym kutnerem. Z innych rodzimych gatunków można jeszcze spotkać wymienionego wyżej jarząba mącznego (S. aria) posiadającego pojedyncze, eliptyczne i bezklapowe, filcowato owłosione od spodu liście oraz jarząba domowego (S. domestica). Ten ostatni gatunek to okazałe drzewo z prostym i wysokim pniem oraz pierzasto złożonymi liśćmi, podobnymi do występujących u jarząba pospolitego. Na tle innych jarząbów jarząb domowy wyróżnia się stosunkowo dużymi (nawet do 3cm), gruszkowatymi owocami, które na dodatek nie są czerwone czy pomarańczowe, ale zielonobrązowe. Jarząb domowy jest obecnie trochę zapomnianym drzewem, a szkoda bo może on stanowić bardzo atrakcyjną roślinę ozdobną. Kolejnym ciekawym i również naszym rodzimym gatunkiem jest jarząb brekinia (S. torminalis). Brzęk, bo tak potocznie jest on nazywany, osiąga wyjątkową jak na swój rodzaj wysokość (nawet do 25m) i posiada niesymetrycznie, dłoniasto klapowane liście podobne do występujących u klonów. W górach zachodniej i centralnej Europy (m.in. Pireneje, Alpy) występuje jarząb górski (S. mougeotii; nie mylić ze wspomnianym wyżej podg. górskim j. pospolitego).

  Gatunki szczegółowo opisane w serwisie 

Jarząb pospolity Niezbyt duże i raczej delikatnie zbudowane drzewo liściaste o dość cienkim, często wielokrotnym pniu i prześwitującej koronie. Jego "znakiem firmowym" są jaskrawoczerwone, baldachowate owocostany, zwane popularnie jarzębiną. Dojrzewając wczesną jesienią stają się one piękną ozdobą, stanowią też jedną z ulubionych zabawek dzieci i nie lada gratkę dla ptaków. To właśnie dzięki tym dekoracyjnym owocostanom rosnący dziko na skrajach lasów i na górskich zboczach jarząb pospolity stał się jednym z naszych ulubionych rodzimych drzew ozdobnych, chętnie sadzonych w parkach i ogrodach, przy domach itp. Poza owocami drzewo wyróżnia się gładką korą, pierzastymi liśćmi złożonymi z dużej liczby ostro piłkowanych listków oraz baldachowatymi, białymi, niezbyt przyjemnie pachnącymi kwiatostanami.
Więcej informacji...

Jarząb szwedzki Niewysokie drzewo liściaste o krępym pniu oraz gęstej i zwartej, niemal regularnie kulistej koronie. Jak sama nazwa wskazuje, jarząb szwedzki pochodzi ze Skandynawii. W Polsce jego stanowiska naturalne są ograniczone do niewielkiego obszaru zlokalizowanego na wybrzeżu Bałtyku, gdzie drzewo to podlega ścisłej ochronie. Poza typowymi dla całego rodzaju baldachowatymi owocostanami złożonymi z jabłkowatych, błyszczącoczerwonych owocków (prawie identycznych jak u jarząba pospolitego), jarząb szwedzki wyróżnia się przede wszystkim nietypowym kształtem i zabarwieniem liści. Liście te są pojedyncze, a na ich eliptycznym obrysie występują symetryczne, mniej lub bardziej powcinane klapy. Zwykle wcięcia pomiędzy klapami nie są bardzo głębokie, jednak czasami ma to miejsce i wtedy liście przyjmują formę niemal pierzasto-sieczną. Także kolor liści jest nietypowy - szaro-zielono-niebieskawy. Powoduje on, że z pewnej odległości drzewo wydaje się wyraźnie ciemniejsze i bardziej matowe od otaczających je drzew innych gatunków.
Więcej informacji...

  Występowanie

Zasięg. Strefa umiarkowana (w mniejszym stpniu także chłodna i ciepła) półkuli północnej, głównie w Europa i Azja, częściowo też północna Afryka.
Biotop. Na stanowiskach naturalnych jarząby występują najczęściej w zadrzewieniach śródpolnych oraz jako domieszka w lasach liściastych i mieszanych (zwłaszcza na ich skrajach). Rosną zwykle pojedynczo lub w niewielkich skupiskach.
█ Na dużych wysokościach występuje podgatunek górski jarząbu pospolitego (S. aucuparia ssp. glabrata). Często można spotkać jego rosnące z rzadka powyżej górnej granicy lasu pojedyncze osobniki, pięknie wkomponowane w kosówkę porastającą górskie zbocza.
Preferencje. Większość gatunków jarząba rośnie dobrze na glebach przeciętnych, jednak wymaga stosunkowo dużej ilości ciepła i światła. Rodzaj zawiera m.in. gatunki pionierskie, tj. o wyjątkowo małych wymaganiach, bardzo odporne na suszę (np. j. pospolity) i na zanieczyszczenia powietrza (np. j. szwedzki).
Długość życia i tempo wzrostu. Rośliny krótkowieczne, dość wolno rosnące. Osiągają przeważnie wiek 100-200 lat.
█ Najstarszym w Polsce jarząbem był jarząb szwedzki rosnący w Salinie w gm. Gniewino w woj. pomorskim. Drzewo to liczy około 210 lat (patrz też dodatek Rekordy).

/ →→
Występujący wysoko w Tatrach
podgatunek górski jarząbu pospolitego
rośnie przeważnie w otoczeniu kosodrzewiny
(po lewo). Ten sam krzew na bieszczadzkich
połoninach często występuje samotnie
(po prawo).
Jarząb pospolity podg. górski Jarząb pospolity podg. górski

  Zastosowanie

Głównie jako rośliny ozdobne ze względu na bardzo dekoracyjne owoce (u wielu gatunków utrzymujące się przez całą zimę), w mniejszym stopniu także na obfite kwiatostany i efektowne jesienią liście. Drewno jarząbów jest czasem wykorzystywane w przemyśle meblowym, z kory produkuje się barwniki, a owoce są wykorzystywane do produkcji dżemów, galaretek, wódek oraz niektórych leków.

  Pokrój / Korzenie

Pokrój. Jarząby to generalnie niezbyt wysokie i raczej mało okazałe drzewa lub krzewy liściaste. W zależności od gatunku osiągają one wysokość od kilku do kilkunastu metrów. Jednym z wyjątków jest jarząb brekinia - okazałe drzewo przekraczające 20m wysokości (z kolei jednym z najmniejszych jarząbów jest j. nieszpułkowy - zaledwie 1-2m krzew). System korzeniowy przeważnie dość głęboki i mocny.
█ Najgrubszym (i najstarszym) w jarząbem w Polsce był jarząb szwedzki rosnący w Salinie niedaleko Gdańska. Obwód jego pnia wynosił około 4.40m (Φ 1.40m). Drzewo to prawdopodobnie już jednak nie istnieje.

Jarząb pospolity to niewielkie drzewo liściaste
o dość cienkim, często wielokrotnym pniu
oraz okrągławej lub eliptycznej koronie.
Jarząb szwedzki posiada krępą sylwetkę
z grubym, krótkim pniem i regularnie kulistą,
bardzo gęsto ugałęzioną koroną.
Jarząb brekinia - pokrój


Największy przedstawiciel rodzaju - jarząb brekinia to okazałe drzewo liściaste
osiągające 25m wysokości i ponad 1m pierśnicy.
Jarząb pospolity - pokrój Jarząb szwedzki - pokrój

  Kora / Pędy i pąki

Kora najczęściej dość gładka (wyjątkami są m.in. jarząby domowy, brekinia i szerokolistny - gatunki o mocno, tafelkowato spękanej korze podobnej do kory gruszy pospolitej). Pędy zróżnicowane na długo- i krótkopędy. Pąki mieszane, często owłosione, różnie zabarwione (np. u j. pospolitego fioletowe, u szwedzkiego bązowe, u domowego zaś - zielone).


/ →→
Kora większości jarząbów pozostaje gładka
nawet u starych drzew (na zdjęciu po lewo
kora jarząbu pospolitego). Jednym z wyjątków
jest posiadający tafelkowato spękaną korę
jarząb szerokolistny (S. latifolia - po prawo).

Liście

Blaszkowate, o zróżnicowanej i zmiennej formie (nawet w obrębie tego samego gatunku!). W zależności od gatunku pojedyncze - w tym pierzasto lub dłoniasto klapowane oraz bezklapowe - albo nieparzystopierzaste. (istnieją też gatunki o liściach częściowo pierzasto złożonych, a częściowo klapowanych). Cechą wspólną jest piłkowany brzeg liści (listków). U j. pospolitego i domowego liście są nieparzystopierzaste i prawie nagie, podczas gdy j. mączny posiada pojedyncze, regularnie eliptyczne i gęsto owłosione od spodu liście. Także pojedyncze, ale wąskoeliptyczne, nieco skórzaste i prawie nagie liście tworzy j. nieszpułkowy. Pojedyncze liście j. brekinii są nieregularnie dłoniasto klapowane (podobne do klonowych). Z kolei u j. szwedzkiego, będącego mieszańcem j. pospolitego i mącznego, mają one formę pośrednią pomiędzy gatunkami rodzicielskimi, tzn. są pojedyncze i w ogólnym zarysie eliptyczne (cecha odziedziczona po j. mącznym), ale równocześnie pierzasto klapowane, jak gdyby z wyraźną tendencją do podziału (cecha odziedziczona po j. pospolitym). Jeszcze ciekawsze liście tworzy stanowiący krzyżówkę jarząbów pospolitego i szwedzkiego jarząb pośredni (S. hybrida) - w dolnej części są one pierzaste, zbudowane z 1-3 par niezależnych listków, w górnej zaś tylko powcinane - podobne do występujących u j. szwedzkiego. Ustawienie: skrętoległe na ogonkach. Okres występowania: liście opadają na zimę.

Jarząb pospolity - liście
Liście jarząbów są bardzo zróżnicowane, od pierzasto złożonych,
występujących u jarząba pospolitego (powyżej) poprzez pojedyncze,
dłoniasto klapowane liście j. brekinii, pierzasto klapowane
liście j. szwedzkiego i górskiego, aż do eliptycznych,
bezklapowych liści j. mącznego.
Jarząb brekinia - liście Jarząb szwedzki - liście
Jarząb Mougeotii - liście Jarząb mączny - liście

  Kwiaty

Obupłciowe1, owadopylne, zebrane na końcach pędów w wielokwiatowe, gęste, stojące podbaldachy (wyjątkowo u j. nieszpułkowego kwiatostany są skąpokwiatowe). Pojedyncze kwiaty niewielkie (jedne z największych u j. domowego - do 1.5cm średnicy), najczęściej białe lub kremowe (rzadziej różowe - np. j. nieszpułkowy), zwykle nieprzyjemnie pachnące (trójmetyloamina). Okwiat podwójny, pięciokrotny. Okres kwitnienia: V-VI(VII).
__________________________________
1) Jednym z wyjątków jest j. nieszpułkowy, którego kwiaty często są rozdzielnopłciowe.

Jarząb pospolity - kwiaty Kwiaty jarząbów są zebrane w baldachachowate,
białe kwiatostany (na zdjęciu po lewo kwiaty
jarząbu pospolitego, poniżej - jarząbu szwedzkiego).

Jarząb szwedzki - kwiaty

  Owoce i nasiona

Nieduże, jabłkowate (rzadziej gruszkowate) owocki zebrane w baldachachowate owocostany, w większości przypadków nazwywane jarzębiną. Zabarwienie zależne od gatunku i odmiany, przy czym zdecydowanie przeważają błyszczące odcienie koloru czerwonego i pomarańczowego (dużo rzadziej występują kolory takie jak brązowy, żółty i biały). Efektowne ubarwienie przyciąga liczne ptaki, które roznoszą nasiona. Największe - do 3cm średnicy, a przy tym dość nietypowe w ramach rodzaju (gruszkowate, zielonobrązowe z rumieńcami) owoce tworzy jarząb domowy. Jarząb mączny wyróżnia się z kolei tworzonymi stosunkowo nielicznie, mało jaskrawymi owocami koloru pomarańczowoczerwonego. Okres dojrzewania owoców: VIII-X (przykładowo owoce jarząba pospolitego zaczynają zwykle dojrzewać już w drugiej połowie sierpnia, podczas gdy u jarząba szwedzkiego jest to najczęściej pierwsza połowa września).

Jarząb pospolity - owoce Jarząb szwedzki - owoce
Niewielkie owoce jarząbów są zwykle błyszczącopomarańczowe lub czerwone i zebrane w gęste, zwisające baldachgrona
(na zdjęciach owoce jarząbu pospolitego i jarząbu szwedzkiego).

  Drewno

W zależności od gatunku posiada różne odcienie brązu, jest efektownie słojowane, gęste i twarde, a przy tym elastyczne i łatwe w obróbce, doskonale nadaje się do toczenia, jest używane przede wszystkim w tokarstwie i rzeźbiarswie, ale także do wyrobu mebli.