Ostatnia
modyfikacja:
2012-08-12
Licznik odwiedzin:
Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków pionierskich Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków umiarkowanie światłolubnych Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków wybitnie higrolubnych (niemal bagiennych) Zawiera relatywnie dużą ilość gatunków (bardzo) mrozoodpornych
RODZAJ
Olsza
(Alnus)
ang. Alder
inne nazwy: olcha
Zawiera:
35-50 gatunków
w tym rodzimych w Polsce:
3
Cechy charakterystyczne:
♦ Liście opadające bez przebarwienia.
♦ Kwiatostany męskie w postaci zwisających, żółtych potem czerwonobrązowych kotek (podobnych
do występujących u leszczyn i brzóz);
kwiatostany żeńskie to maleńkie, purpurowoczerwone szyszeczki.
♦ Owoce zebrane w małe, jajowate, zdrewniałe szyszeczki utrzymujące się na drzewie przez cały rok.
Drewno i przecięta kora
na powietrzu zabarwiają się
na jaskrawopomarańczowy kolor.
 
Ciekawostki:
♦ W mitologiach celtyckiej
i skandynawskiej olsza jest symbolem zmartwychwstania. Według mitologii skandynawskiej pierwsi ludzie zostali wykonani z drewna olszy i jesiona.
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Rodzaj małych do średniej wielkości drzew i krzewów liściastych, pospolicie występujących w strefach umiarkowanej i chłodnej półkuli północnej. Spośród drzew liściastych olsze wyróżniają się przede wszystkim unikalnymi owocostanami. Mają one postać małych, jajowatych, zdrewniałych szyszeczek umieszczonych przeważnie na trzoneczkach i utrzymujących się na roślinie przez cały rok lub nawet wiele lat (żadne inne europejskie drzewo liściaste nie posiada podobnej cechy). Owocostany powstają z maleńkich, ciemnopurpurowych szyszeczek stanowiących kwiatostany żeńskie. Kwiaty męskie są z kolei zebrane w zwisające podłużne kotki, podobne do występujących u leszczyny czy brzozy. Zakwitają one bardzo wcześnie na wiosnę, długo przed rozwinięciem się liści (z wyj. olszy zielonej). Drewno olsz jest łatwe do rozpoznania ze względu na bardzo jaskrawy, ceglastopomarańczowy kolor ujawniający się po krótkim czasie wskutek reakcji z powietrzem. Cechuje się ono niezwykłą wręcz odpornością na gnicie i dobrymi właściwościami opałowymi.

Olsze są znane z wyjątkowej higrolubności - drzewa te stanowią bodaj najbardziej typowy element nadrzecznego krajobrazu. Praktycznie wszędzie tam, gdzie teren jest podmokły, można spotkać olsze. Wiele gatunków czuje się dobrze na terenach okresowo zalewanych lub nawet pokrytych stagnującą wodą. Z moich obserwacji wynika, że zlokalizowanie na pewnym obszarze pasma olsz pozwala z dużym prawdopodobieństwem spodziewać się w tym miejscu płynącej rzeki lub bagien. Olsze to rośliny pionierskie, charakteryzujące się bardzo małymi wymaganiami i dużym tempem wzrostu, posiadające zdolność zasiedlania szczególnie trudnych terenów. Co więcej, za pośrednictwem korzeni większość gatunków olsz wchodzi w symbiozę z promieniowcami wiążącymi atmosferyczny azot, dzięki czemu rośliny te posiadają wyjątkową zdolność użyźnianinia gleby. Z uwagi na wymienione cechy olsze są często wykorzystywane jako przedplon na terenach o jałowych glebach oraz do umacniania brzegów rzek i zbiorników wodnych.

  Systematyka 

Rodzaj olsza obejmuje 35-50 gatunków, z których w Polsce naturalnie występują trzy: olsza czarna (A. glutinosa), olsza szara (A. incana Moench) i olsza zielona (A. viridis DC). Z obcych gatunków można wymienić rzadko uprawianą u nas olszę sercowatą (A. cordata). Drzewo to, uważane za jedną z najładniejszych olsz, pochodzi z południowej Europy (dokładniej Włoch, Korsyki i Krety). Osiąga ono kilkanaście metrów wysokości i posiada sercowate, nieco skórzaste liście.

  Gatunki szczegółowo opisane w serwisie 

Olsza czarna Średniej wielkości (rzadko duże) drzewo liściaste o widocznym do samego wierzchołka, często wielokrotnym pniu i regularnie stożkowatej koronie. Najbardziej charakterystyczną cechą olszy czarnej, podobnie zresztą jak pozostałych gatunków tego rodzaju, są niewielkie, szyszeczkowate owocostany osadzone na trzoneczkach i utrzymujące się na drzewie przez kilka lat. Od innych olsz olsza czarna różni się przede wszystkim bardzo ciemną (prawie czarną - stąd nazwa), głęboko tafelkowato spękaną korą oraz odwrotnie jajowatymi (okrągławymi) liśćmi, które na końcu zamiast zaostrzonego wierzchołka posiadają zazwyczaj delikatne wycięcie. Drewno olszy czarnej w reakcji z powietrzem szybko przyjmuje charakterystyczny dla całego rodzaju, jaskrawopomarańczowy kolor.
Więcej informacji...

Olsza szara Nieduże, zazwyczaj wielopniowe drzewo liściaste, często też (zwłaszcza na uboższych glebach) wyrastające w formie wysokiego krzewu. Podobnie jak inne olsze, wyróżnia się przede wszystkim wytwarzaniem drewniejących, szyszeczkowatych owocostanów oraz odpornym na gnicie drewnem, które reagując z powiertzem przybiera jaskrawy, rudopomarańczowy kolor. W warunkach naturalnych olsza szara zasiedla podmokłe tereny górskie, w tym głównie brzegi rzek i górskich strumieni. Jako roślina pionierska jest też często sadzona w roli przedplonu na nieurodzajnych terenach i stosowana do umacniania zboczy. Zdolność olsz do użyźniania gleby wynika z symbiozy, w którą drzewa te wchodzą za pomocą swojego systemu korzeniowego z wiążącymi atmosferyczny azot promieniowcami.
Więcej informacji...

Olsza zielona Niewysoki, gęsto ugałęziony krzew liściasty porastający wilgotne górskie zbocza i brzegi górskich strumieni. Jego najbardziej charakterystyczną cechą, podobnie zresztą jak wszystkich olszy, są zdrewniałe, szyszeczkowate owocostany. Od pozostałych gatunków olszy występujących w Polsce - czarnej i szarej, olsza zielona różni się przede wszystkim niewielkim krzewiastym pokrojem, obłymi pędami oraz ostrokończystymi pąkami umieszczonymi na pędach bez trzoneczków. Olsza zielona jest w Polsce gatunkiem niezwykle rzadkim, na stanowiskach naturalnych występującym jedynie w Bieszczadach.
Więcej informacji...

Olsza czarna w naturalnym siedlisku
Typowymi siedliskami olsz są brzegi rzek i mokradła.

  Występowanie / Zastosowanie

Zasięg. Strefa umiarkowana i chłodna Europy, Azji i Ameryki Północnej, północna Afryka. █ Olsze szara i zielona sięgają na północ aż do 70° szerokości geograficznej.
Biotop. Rośliny pionierskie, zasiedlające praktycznie każdy rodzaj terenu, jednak zdecydowanie najlepiej czujące się na glebach wilgotnych i mokrych. Typowe siedliska olsz to przede wszystkim okresowo zalewane brzegi rzek (w tym głównie lasy łęgowe) i tereny z trwale stagnującą wodą (olsy, bagna, torfowiska, podmokłe łąki, zabagnione zbocza itp.). Przykładowo typowym siedliskiem o. czarnej na terenach okresowo zalewanych jest las łęgowy (podmokły, okresowo zalewany las porastający doliny rzeczne), a na terenach bagiennych - ols (las porastający bagna, z trwale stagnującą wodą). O. szara i zielona zasiedlają głównie brzegi górskich rzek i strumieni oraz zabagnione zbocza, z tym, że o. szara jest rozpowszechniona w dużej części południowej Polski, o. zielona natomiast występuje tylko w Bieszczadach. Poza naturalnymi siedliskami olsze można spotkać najczęściej na różnego rodzaju nieużytkach, w okolicach przydrożnych rowów, na hałdach itp. Ze względu na szybki wzrost i małe wymagania są to także drzewa dość pospolite na terenach zurbanizowanych (sadzone przy drogach, na osiedlach itd.).
Preferencje. Jako rośliny pionierskie, olsze posiadają bardzo małe wymagania. Zdecydowanie preferują one gleby wilgotne do bardzo mokrych.
Długość życia i tempo wzrostu. Rośliny krótkowieczne, szybko rosnące. W zależności od gatunku osiągają wiek od kilkudziesięciu do około 120 lat (najdłużej żyje olsza czarna). Zastosowanie. Olsze są ogólnie uważane za drzewa niezbyt szlachetne, przez niektórych traktowane nawet jako chwasty. Wynika to głównie z dużej zdolności olsz do kolonizowania nowych terenów, ich krótkowieczności oraz szybkiego wzrostu. Jednak to właśnie te cechy w połączeniu z wyjątkową zdolnością olsz do wchodzenia w symbiozę z bakteriami wiążącymi atmosferyczny azot powodują, że rośliny te są niezastąpione jako przedplon poprawiający jakość gleby na terenach przeznaczonych do zalesienia, nadają się też idealnie do rekultywacji terenów poprzemysłowych, umacniania zboczy, brzegów rzek itd. Wodoodporne drewno olsz jest używane m.in. do produkcji rozmaitych konstrukcji wodnych, ale także w papiernictwie, meblarstwie (forniry) oraz jako wysokiej jakości opał. Kora i liście znajdują zastosowanie w garbarstwie, są też używane do produkcji niektórych preparatów leczniczych (stosowanych m.in. przy oparzeniach i do gojenia ran). Czasami sadzone też jako drzewa zieleni miejskiej (walory: ozdobne kotki wiosną, późno opadające liście).

Pokrój olszy czarnej Osiągająca mniejsze rozmiary
olsza szara wyrasta jako
małe drzewo lub duży krzew.
Pokrój olszy szarej
Olsza zielona to z kolei
przykład typowego,
niewielkiego krzewu.
Pokrój olszy zielonej

  Pokrój / Korzenie

Pokrój zależny od gatunku, zwykle jednak są to niewysokie lub średniej wielkości (rzadko duże) drzewa liściaste oraz krzewy.


Olsza czarna jest średnio wysokim
drzewem liściastym o stożkowatej
koronie i pniu widocznym
do samego wierzchołka, a więc
o pokroju przypominającym
drzewa iglaste.

Korzenie. Olsze posiadają rozbudowany i mocny system korzeniowy. W zależności od gatunku może on być głęboki (np. olsza czarna) albo płaski, ale rozległy i silnie rozrośnięty (np. olsze szara i zielona). Korzenie wytwarzają liczne odrośla służące do rozmnażania wegetatywnego.
█ Cechą wspólną gatunków olszy jest wchodzenie w symbiozę z bakteriami z rzędu promieniowców, wiążącymi atmosferyczny azot. Proces ten zachodzi w bulwkowatych naroślach występujących na korzeniach i w znaczny sposób poprawia jakość gleby. Dlatego właśnie olsze są często stosowane jako przedplon (najbardziej spośród krajowych gatunków nadaje się do tego olsza szara).

  Kora / Pędy i pąki

Kora zależna od gatunku. Spośród rodzimych olsz najbardziej wyróżnia się tu olsza czarna (po lewo). Jej ciemnobrunatnoszara kora jest głęboko łuskowato spękana. Kora olszy szarej (w środku), podobnie jak zielonej (po prawo) jest jasnoszara i zawsze pozostaje stosunkowo gładka. Pąki przeważnie umieszczone na trzoneczkach i tępe (z wyj. olszy zielonej).

Olsza czarna wyróżnia się łuskowato spękaną
na poletka, szaroczarną korą.
Kora olszy szarej jest gładka i znacznie
jaśniejsza (szara) niż u olszy czarnej.
Olsza zielona, podobnie jak szara,
tworzy gładką i szarą korę.
Kora olszy czarnej Kora olszy szarej Kora olszy zielonej
Młode pędy i pąki olszy czarnej Pąki olszy szarej Pąki olszy zielonej
Młode pędy olszy czarnej są kanciaste.
Tępo zakończone, lepkie pąki są
umieszczone na trzoneczkach.
Olsza szara posiada pędy i pąki podobne
do występujących u czarnej, ale
jej pąki są nieco ciemniejsze i suche.
Olsza zielona odróżnia się od poprzednich
gatunków obłymi pędami
i ciemnoczerwonymi, szpiczastymi
pąkami, siedzącymi na pędach
bez trzoneczków.

  Liście

Blaszkowate, pojedyncze. Blaszka eliptyczna, jajowata, odwrotnie jajowata lub okrągława, na brzegu podwójnie piłkowana lub ząbkowana (rzadko klapowana). Ustawienie: skrętoległe na ogonkach. Okres występowania: Liście opadają na zimę bez przebarwienia.

Liscie olszy czarnej Liscie olszy szarej Liscie olszy zielonej Liscie olszy szarej
Podobnie jak pod względem pokroju i kory, także w kwestii liści najbardziej wyróżnia się olsza czarna (po lewo). Jej liście są
szeroko odwrotnie jajowate do okrągławych, a na szczycie posiadają zwykle niewielkie wcięcie. Eliptycznojajowate liście
olszy szarej (w środku) i zielonej (po prawo) mają przynajmniej lekko zaznaczony wierzchołek.
Jesienią liście olsz opadają
(usychają) bez przebarwienia
(na zdj. u o. szarej).

  Kwiaty / Owoce i nasiona

Kwiaty rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne, wyrastające w szczytowych rozgałęzieniach pędów, u większości gatunków zawiązują się już latem i zimują (nie okryte łuskami) uśpione. Kwiaty męskie zebrane w kotkowate kwiatostany. Kotki zgrupowane po kilka sztuk, zwisające na szypułkach, walcowate, po wyczerpaniu pyłku opadają. Kwiaty żeńskie zebrane w maleńkie, jajowate szyszeczki w zależności od gatunku osadzone na trzoneczkach albo siedzące, zwykle ciemnopurpurowoczerwone (czasem zielonawoczerwone), w trakcie dojrzewania znacznie się powiększające i zieleniejące. Okres kwitnienia: III-IV (z wyj. o. zielonej przed rozwinięciem liści). █ Uwaga. Pyłek olsz u niektórych osób może wywoływać objawy alergiczne. Owoce i nasiona. Drobne i płaskie, wąsko oskrzydlone orzeszki zebrane w charakterystyczne owocostany mające postać małych, zdrewniałych "szyszeczek". Szyszeczki osadzone na trzoneczkach lub siedzące, jajowate, małe - wielkości 1-2cm, po dojrzeniu brązowe do brunatnoczarnych, zimują na gałęziach i opadają w całości (czasem po kilku latach). Orzeszki roznoszone przez wodę i wiatr. Okres dojrzewania owoców: wczesna do środkowej jesieni. Zdrewniałe szyszeczki po uwolnieniu nasion utrzymują się na drzewie przez cały rok lub nawet przez wiele lat. █ Owocostany w postaci jajowatych, zdrewniałych szyszeczek utrzymujących się na drzewie przez cały rok stanowią doskonałą cechę identyfikacyjną, pozwalającą bez trudu rozpoznać olsze o każdej porze roku (żadne inne europejskie drzewo liściaste nie posiada podobnej cechy). █ Nasiona krótko zachowują zdolność kiełkowania; aby wykiełkować, muszą szybko trafić na wystarczająco wilgotne podłoże.

Kotki męskie i szyszeczki żeńskie olszy czarnej Szyszeczki olszy czarnej Szyszeczki olszy szarej
Kwiaty męskie olsz są zebrane w zwisa-
jące, żółtobrązowe kotki. Kwiaty żeńskie
tworzą maleńkie, jajowate szyszeczki
koloru purpurowoczerwonego.
Charakterystyczne są owocostany olsz. Są to małe, jajowate, zdrewniałe szyszeczki
koloru brązowego lub czarniawego i utrzymujące się na drzewie przez cały rok.
U olszy czarnej (po lewo) są one umieszczone na wyraźnych, ok. 1cm trzoneczkach,
u olszy szarej natomiast - (niemal) siedzące (po prawo).


Przekrój pnia olszy szarej

  Drewno

Nazywane "olchą" beztwardzielowe drewno olsz jest żółtawobiałe, jednak w reakcji z powietrzem szybko przyjmuje bardzo charakterystyczny, (jaskrawo)pomarańczowy kolor (po wyschnięciu drewno blednie, ale po namoczeniu na powrót staje się jaskrawo zabarwione), jest lekkie i miękkie, nietrwałe na powietrzu, za to bardzo trwałe w wodzie, łatwo łupliwe i dość kruche, łatwo zapalne. Najlepsze jakościowo drewno posiada o. czarna - wyjątkowo odporne na gnicie może ono wytrzymać w wodzie nawet 100 lat(!), jest stosowane m.in. do budowy konstrukcji wodnych, ale także w przemyśle papierniczym oraz jako opał. Drewno o. szarej ma podobne, choć nieco gorsze właściwości, jego znaczenie w przemyśle jest mniejsze. Drewno o. zielonej ze względu na małe rozmiary rośliny i rzadkość występowania praktycznie nie znajduje zastosowania.



Drewno olsz na powietrzu zabarwia się na pomarańczowy kolor
(na zdj. obok drewno olszy szarej).