1. Wprowadzenie

Drzewa i krzewy mają kluczowe znaczenie dla życia na Ziemi. Dzięki prowadzonemu na ogromną skalę procesowi fotosyntezy, są one głównym lądowym producentem tlenu w atmosferze (i zarazem konsumentem atmosferycznego dwutlenku węgla). W tym samym procesie fotosyntezy rośliny drzewiaste produkują też największą spośród wszystkich roślin lądowych ilość substancji organicznych, będących pokarmem dla ludzi i zwierząt oraz głównym budulcem ich ciał. Drzewa i krzewy stanowią najważniejszy składnik lasów, tworząc środowisko życia dla innych roślin i większości zwierząt. Kolejną ważną rolą, jaką spełniają rośliny drzewiaste jest stabilizacja klimatu poprzez utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza. Wreszcie korzenie drzew i krzewów spowalniają procesy erozji oraz przyczyniają się do umacniania brzegów rzek, jezior i mórz.

Także w codziennym życiu człowieka znaczenie drzew trudno przecenić. Od zarania dziejów ludzie sadzą je i wykorzystują do najróżniejszych celów. Żeby wymienić tylko najważniejsze powiedzmy o niezwykle szerokim zastosowaniu drewna w budownictwie, przemyśle meblowym, do produkcji papieru oraz jako opał, o owocach wykorzystywanych nie tylko do konsumpcji, ale też jako cenny surowiec w najróżniejszych branżach, np. do produkcji leków, farb, olejów itp., wreszcie o pełnionych przez drzewa funkcjach ochrony przed hałasem, wiatrem i słońcem a także ich dekoracyjnym i rekreacyjnym znaczeniu.

Pożytki płynące dla człowieka ze współistnienia z drzewami można by wymieniać w nieskończoność. Jest ich tak wiele są tak znaczące, że niezmiernie trudno wyobrazić sobie życie człowieka bez tego towarzyszącego mu wiernie od zarania dziejów wielkiego, milczącego przyjaciela.

Zdjęcie pobrano z witryny angielskiej Wikipedii

Drzewa to niezwykle fascynujące organizmy. Pod wieloma względami są one tak spektakularne, że nie mogą się z nimi równać żadne inne istoty żywe. Weźmy na przykład pod uwagę osiągane rozmiary. Wbrew pozorom to nie dinozaury ani nawet płetwal błękitny, a właśnie drzewa są najpotężniejszymi organizmami żywymi, jakie kiedykolwiek istniały na naszej planecie. Doskonałą tego ilustracją są rosnące w Kalifornii mamutowce olbrzymie i sekwoje wieczniezielone. Największy żyjący obecnie okaz mamutowca olbrzymiego, drzewo o nazwie General Sherman, którego wiek szacuje się na 2700 lat, posiada przy wysokości 85m (niektóre źródła podają nawet 96m) i średnicy pnia 9m (u podstawy 17.6m!) masę około 1200 ton, co stanowi ponad dziesięciokrotność masy największego zwierzęcia wszechczasów - płetwala błękitnego! A trzeba dodać, że General Sherman wcale nie jest największym zarejestrowanym kiedykolwiek drzewem; prawdziwy rekord należał zapewne do nieżyjącego już niestety osobnika tego samego gatunku, który mierzył 135m wysokości i posiadał pień o średnicy prawie 12m! Notowane też były dużo starsze okazy mamutowca, dochodzące nawet do 4000 lat. Obecnie mamutowiec olbrzymi jest w posiadaniu jedynie rekordu masy; rekord wysokości należy natomiast do sekwoi wieczniezielonej i wynosi około 115m, co też jest watrością nie tylko zupełnie nieosiągalną dla organizmów innych niż drzewa, ale co najmniej kilkadziesiąt razy przekraczającą ich możliwości!
█ Do niedawna przez wiele lat za najwyższe drzewo świata uznawano Stratosferycznego Giganta - sekwoję wieczniezieloną rosnącą w Redwood State Park w Kaliforni; drzewo to przy średnicy pnia wynoszącej 5.18m mierzy prawie 113m wysokości. W październiku 2006 świat obiegła informacja, że rekord ten został pobity przez trzy inne sekwoje (więcej - patrz Aktualności).
Najwyższe zarejestrowane w całej historii drzewo to ścięty w 1885 r. w Australii eukaliptus królewski, mierzący 143m! Wartość ta odpowiada mniej więcej granicznej wysokości, na jaką wykorzystujące właściwość lepkości cieczy wiązki przewodzące są w stanie doprowadzić wodę, a więc całkiem możliwe, że wymienione drzewo było najwyższym, jakie kiedykolwiek rosło na Ziemi. Jeśli natomiast chodzi o grubość pnia, to obecny rekord - 10.82m, należy do rosnącego w Meksyku cypryśnika (wysokość 43m); podobną grubość osiągają afrykańskie baobaby i rosnące na Wyspach Kanaryjskich draceny smocze. Mowa tu rzecz jasna o pojedynczych pniach; pnie wielokrotne mogą osiągać jeszcze większe rozmiary. W Polsce najgrubszym drzewem pod względem obwodu pnia mierzonego standardowo, tj. na wysokości 130cm (tzw. wysokość pierśnicy), jest dąb szypułkowy Napoleon - obwód jego pnia wynosi 10.52m (średnica 3.35m). Jeśli natomiast mierzyć obwód przy samej ziemi, to tu rekordzistką Polski jest rosnąca w Lesznie koło Warszawy topola biała. Jej wynik to 14m (średnica 4.56m!).

Potężne rozmiary nie są jedyną cechą wyróżniają drzewa spośród innych organizmów żywych. Na uwagę zasługuje także ich wyjątkowa długowieczność. Absolutnym rekordzistą świata pod tym względem jest rosnący na pustyniach Arizony krzew kreozotu, którego wiek szacuje się na 11700 lat! Daleko za kreozotem, choć i tak z rewelacyjnymi wynikami, plasują się już "pełnokrwiste" drzewa, a ich listę otwiera grupa liczących około 8000 lat(!) świerków pospolitych, które w kwietniu 2008 roku naukowcy odkryli w górach zachodniej Szwecji. Do tej pory za najstarsze uważane były sosny sędziwe (Pinus longaeva) zasiedlające Góry Białe w paśmie Sierra Nevada, których najstarszy żyjący egzemplarz zwany Matuzalem liczy prawie 4800 lat! Inne, ścięte już niestety (w 1964 r.) drzewo tego samego gatunku - Ptolomeusz, miało 4844 słoje. Okazuje się zresztą, że oba te osobniki to "młodzieniaszki" w porównaniu ze znalezionymi w ich najbliższej okolicy obumarłymi egzemplarzami, w których naliczono bez mała 7000 słoi! Na kolejnych miejscach tej listy najbardziej długowiecznych roślin wszechczasów plasują się cedr libański (4000 lat), mamutowiec olbrzymi (obecnie najstarsze drzewa tego gatunku mają "tylko" 2000-3000 lat, jednak najstarsze udokumentowane egzemplarze ścięte w ubiegłym stuleciu przekraczały 3300 lat!), sosna oścista (2425 lat), sekwoja wieczniezielona (2200 lat), sosna balfouriana (2110 lat) oraz cis pospolity (ponad 2000 lat). Najstarszym w Europie drzewem jest cis pospolity rosnący w miejscowości Fortingall w Szkocji; jego wiek mieści się w granicach między dwa a trzy tysiące lat. Także polskie najstarsze drzewo to cis - rośnie on w Henrykowie Lubańskim i liczy około 1250 lat. Z polskich drzew liściastych najstarszy jest natomiast rosnący w lesie pod Kołobrzegiem 800-letni dąb szypułkowy Bolesław. Podane wyżej przykłady można oczywiście traktować jako w pewnym sensie ekstremalne. Jednak nawet pomijając te przypadki i tak należy zauważyć, że większość pospolitych drzew dożywa nieporównanie bardziej sędziwego wieku niż jakiekolwiek inne organizmy. Imponujący przecież wiek 500 lat jest dość łatwo osiągany przez całkiem liczną grupę gatunków, do której należą między innymi znane wszystkim dęby, lipy, sosny czy modrzewie. ← Na zdjęciu obok najbardziej znane polskie drzewo - około 700-letni dąb szypułkowy Bartek.